آیت‌الله نورمفیدی: ورود هوش مصنوعی به عرصه رسانه، موضوعات تازه‌ای را پیش روی فقه قرار داده است
یک گام پیش از وقوع بحران آیت‌الله نورمفیدی با اشاره به چالش‌های موجود در عرصه رسانه و تأثیر آن بر حوزه دین و معرفت دینی، بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام رصد رسانه‌ای تأکید کرد.
آیین افتتاحیه سال تحصیلی ۱۴۰۵ ـ ۱۴۰۶ دانشکده دین و رسانه با حضور دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه، دکتر حسین محمودی، معاون اجتماعی، فرهنگی و زیارت استانداری قم، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر شریفی، رئیس دانشگاه قم، دکتر مسعود کاویانی، مدیر رادیو معارف و جمعی از اساتید و دانشجویان در سالن همایش شهید آوینی دانشکده دین و رسانه برگزار شد. رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با تأکید بر ضرورت آینده‌نگری در حوزه دین و رسانه، خواستار عبور از رصد صرفِ حوادث به شناسایی و تحلیل نشانه‌های شکل‌گیری تحولات آینده شد و گفت: فقه رسانه نباید تنها به بررسی رسانه به‌عنوان یک ابزار محدود شود؛ بلکه کوچک‌ترین تعاملات و کنش‌های رسانه‌ای نیز می‌تواند موضوع پژوهش فقهی قرار گیرد.
آیت‌الله سیدمجتبی نورمفیدی طی سخنانی در آیین افتتاحیه سال تحصیلی ۱۴۰۵ ـ ۱۴۰۶ دانشکده دین و رسانه، با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین(ع)، «توسّم» را توانایی پی بردن از نشانه‌ها و آثار ظاهری به عمق حوادث و حقیقت امور دانست. «متوسّم» کسی است که از علامت و نشانه، به اتفاقی که در شرف وقوع است پی می‌برد و از کمترین آثار، به عمق یک حادثه راه پیدا می‌کند؛ به تعبیر دیگر، از ظاهر به باطن منتقل می‌شود.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با بیان اینکه چنین رویکردی برای فعالان حوزه دین و رسانه یک ضرورت است، اظهار کرد: امروز یکی از مهم‌ترین وظایف کسانی که در حوزه دین و رسانه فعالیت می‌کنند، این است که «متوسّم» باشند و بتوانند نشانه‌های تحولات را پیش از تبدیل شدن آنها به حوادث آشکار شناسایی کنند. دین و رسانه؛ از یک تلاقی معرفتی تا یک گلوگاه تمدنی آیت‌الله نورمفیدی در ادامه با تأکید بر اینکه نسبت دین و رسانه در جهان امروز با گذشته تفاوت اساسی پیدا کرده است، گفت: در گذشته ممکن بود دین و رسانه به‌عنوان دو حوزه معرفتی با یکدیگر تلاقی داشته باشند و از این منظر مورد مطالعه قرار گیرند، اما امروز این رابطه به یک «گلوگاه برای تمدن بشر» تبدیل شده است.
استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم با اشاره به ساختار رسانه در گذشته افزود: رسانه در گذشته از یک اقتدار مرکزی برخوردار بود و مسیر انتقال پیام و اعتبارسنجی آن نسبتاً روشن بود. ابزار، پیام و مخاطب نیز در چارچوب‌هایی مشخص‌تر قابل کنترل بودند.
وی با اشاره به تغییر این وضعیت در عصر جدید اظهار داشت: امروز این سه ضلع، یعنی پیام، ابزار و مخاطب، در عرصه‌ای بسیار گسترده فعالیت می‌کنند و اقتدار مرکزی گذشته جای خود را به الگوریتم‌ها داده است؛ الگوریتم‌هایی که در بسیاری از موارد بر افزایش آمار مخاطب تمرکز دارند، فارغ از اینکه محتوای پیام چیست و چه هدف و رسالتی را دنبال می‌کند. به گفته رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، درک این تحول برای برنامه‌ریزی در حوزه دین و رسانه ضروری است و بدون نگاه آینده‌نگرانه نمی‌توان در این عرصه به‌درستی حرکت کرد؛ چراکه «توسّم» و آینده‌نگری به یکدیگر پیوند خورده‌اند.
از رصد حوادث به رصد نشانه‌ها؛ یک گام پیش از وقوع بحران آیت‌الله نورمفیدی با اشاره به چالش‌های موجود در عرصه رسانه و تأثیر آن بر حوزه دین و معرفت دینی، بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام رصد رسانه‌ای تأکید کرد. رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با اشاره به اینکه در برخی نهادهای رسانه‌ای، رصد اتفاقات و حوادث حوزه دین انجام می‌شود، پیشنهاد کرد این رصد یک مرحله فراتر برود و به جای تمرکز صرف بر حوادث، «نشانه‌ها» نیز مورد رصد قرار گیرند.
وی تصریح کرد: رصد نشانه یعنی پیش از آنکه اتفاقی رخ دهد، علائم و زمینه‌های شکل‌گیری آن شناسایی شود؛ و این کار نیازمند هوشیاری و توانایی تشخیص نشانه‌هاست. استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم افزود: امروز باید رصد، نه فقط نسبت به اتفاقات، بلکه نسبت به نشانه‌ها انجام شود تا امکان پیشگیری از حوادث آینده فراهم شود.
وی با تأکید بر اینکه تشخیص نشانه‌ها کار هر کسی نیست، گفت: توانایی پی بردن از ظاهر به باطن و تشخیص اینکه یک نشانه می‌تواند به چه تحول یا حادثه‌ای منجر شود، نیازمند دانش، آموزش و تربیت نیروهای متخصص است. آیت‌الله نورمفیدی بر ضرورت شکل‌گیری مجموعه‌ای از «نشانه‌شناسان» در حوزه دین و رسانه تأکید کرد و دانشکده دین و رسانه و مجموعه‌های رسانه‌ای را نیازمند حمایت و تقویت در این مسیر دانست.
رسانه ذاتاً سکولار نیست؛ رسانه دارای رسالت و مأموریت است وی در بخش دیگری از سخنان خود با طرح این دیدگاه که رسانه را نباید ذاتاً سکولار دانست، اظهار کرد: رسانه رسالت، هدف، مأموریت و کارکرد ویژه دارد. آیت‌الله نورمفیدی با اشاره به فلسفه تأسیس دانشکده دین و رسانه افزود: این مجموعه بر این اساس شکل گرفته است که رسانه ذاتاً نمی‌تواند سکولار باشد و برای دستیابی به اهداف بلند در این عرصه، باید تحولات رسانه را شناخت و مسیر حرکت آن را مورد مطالعه قرار داد.
استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم «نشانه‌شناسی» و «علامت‌شناسی» را از حوزه‌های مهمی دانست که نیازمند پژوهش و توجه جدی است و تصریح کرد: عرصه تحقیق و پژوهش در حوزه دین و رسانه آن‌قدر گسترده است که حتی اگر همه عمر صرف آن شود، باز هم مسائل فراوانی برای مطالعه و بررسی باقی خواهد ماند. رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر همچنین دانشجویان این حوزه را به شناخت گذشته، درک وضعیت فعلی و حرکت آینده‌نگرانه توصیه کرد.
فقه رسانه نباید در نگاه ابزاری به رسانه خلاصه شود آیت‌الله نورمفیدی در بخش مهم دیگری از سخنان خود به نسبت «فقه و رسانه» پرداخت و با اشاره به فعالیت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر در حوزه ابواب فقه معاصر، از آمادگی این پژوهشگاه برای حمایت از پژوهش‌های مرتبط با حوزه دین و رسانه خبر داد. وی گفت: پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر آمادگی دارد از پژوهش‌های مرتبط با این حوزه، از جمله در زمینه چاپ آثار و پایان‌نامه‌ها، کمک به تدوین پایان‌نامه‌ها و موضوعات قابل پژوهش و بررسی حمایت کند.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر در ادامه، یکی از مشکلات موجود در حوزه ارتباط دین و رسانه و همچنین فقه و رسانه را «نگاه ابزاری به رسانه» دانست و تأکید کرد که مسأله رسانه را نمی‌توان صرفاً در سطح ابزار بررسی کرد. وی تصریح کرد: حتی هنگامی که از منظر فقهی به رسانه نگاه می‌کنیم، نباید آن را فقط به‌عنوان یک ابزار در نظر بگیریم؛ زیرا رسانه دارای ابعاد و ساحت‌های مختلفی است که هر یک می‌تواند موضوع مطالعه و بررسی فقهی قرار گیرد.
هوش مصنوعی و شبیه‌سازی صدا و چهره؛ مسائل جدید فقه رسانه آیت‌الله نورمفیدی برای تبیین ابعاد جدید فقه رسانه به برخی مسائل نوپدید اشاره کرد و گفت: یکی از موضوعاتی که نیازمند کار فقهی و حقوقی است، مسأله مالکیت و حقوق معنوی آثاری است که با هوش مصنوعی تولید می‌شوند. استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم همچنین «حکم صداسازی و شبیه‌سازی چهره» را از دیگر موضوعاتی دانست که نیازمند بررسی فقهی و حقوقی است و ورود فناوری‌های جدید به عرصه رسانه، موضوعات تازه‌ای را پیش روی فقه قرار داده است؛ موضوعاتی که نمی‌توان آنها را صرفاً ذیل بحث سنتی «ابزار رسانه» بررسی کرد، بلکه نیازمند مطالعه مستقل و عمیق فقهی و حقوقی هستند.
از تولید محتوا تا «لایک»؛ گستره موضوعات فقه رسانه رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر در ادامه، دامنه مسائل فقه رسانه را گسترده‌تر از تولید و انتشار محتوا دانست و بر ضرورت توجه فقه به انواع کنش‌ها و تعاملات کاربران در فضای رسانه‌ای تأکید کرد. وی با اشاره به رفتارهایی همچون «لایک کردن»، همراهی، موافقت و مخالفت در فضای رسانه‌ای اظهار کرد: این رفتارها نیز می‌تواند نیازمند بررسی فقهی باشد.
آیت‌الله نورمفیدی تأکید کرد: مسأله فقه رسانه تنها این نیست که محتوایی در فضای رسانه تولید شود و درباره حکم آن بحث شود؛ بلکه کوچک‌ترین حرکت و کمترین تعامل در فضای رسانه به معنای عام آن نیز می‌تواند موضوع یک بررسی و پژوهش فقهی قرار گیرد. تأکید بر تربیت نیروهای متخصص در دین و رسانه آیت‌الله نورمفیدی در پایان، با تبریک به دانشجویانی که دانشکده دین و رسانه و این رشته را برای تحصیل انتخاب کرده‌اند، بر گستردگی عرصه تحقیق و پژوهش در این حوزه تأکید کرد و از آنان خواست گذشته این حرکت را بشناسند، وضعیت امروز را درک کنند و با نگاه آینده‌نگرانه به مسیر خود ادامه دهند.
وی همچنین از دانشجویان و فعالان این حوزه خواست در مسیر شناخت نشانه‌های تحولات آینده و توسعه مطالعات دین و رسانه تلاش کنند و بر ضرورت شکل‌گیری مجموعه‌هایی از نیروهای متخصص در این عرصه تأکید کرد. آیت‌الله نورمفیدی در پایان سخنان خود برای دانشجویان و فعالان حوزه دین و رسانه آرزوی موفقیت کرد و ابراز امیدواری کرد نسل جوان با همت و تلاش خود در مسیر پیشرفت کشور گام بردارد.
