«راه ابریشم فضایی» طرح چین برای حذف سلطه آمریکا بر فضا

علوم فضایی علاوه بر اکتشافات علمی و پرتاب ماهواره، به یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های رقابت ژئوپلیتیک میان قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. در همین رابطه رقابت بین چین و آمریکا که پیش از این به تجارت، فناوری، هوش مصنوعی و عناصر نیمه‌هادی‌ محدود بود، امروز به علوم فضایی کشیده شده و این عرصه به ستون فقرات معادلات نفوذ اقتصادی، نظامی و فناوری در جهان تبدیل شده است.

واشنگتن امروزه حضور خود در فضا را از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای تجاری و نظامی، به‌ ویژه «استارلینک» متعلق به شرکت «اسپیس‌ ایکس» تقویت کرده است. پکن نیز سرمایه‌گذاری‌های خود را در راستای پروژه موسوم به «راه ابریشم فضایی» توسعه داده است که یکی از مهم‌ترین شاخه‌های طرح «کمربند و جاده» و ابزاری برای تقویت نفوذ فناورانه و استراتژیک این کشور فراتر از مرزهایش به شمار می‌رود.

پکن بر این باوراست که هر کس بر فضا مسلط باشد، نفوذ فزاینده‌ای بر زمین خواهد داشت. شبکه الجزیره با اشاره به اهمیت رقابت پکن و واشنگتن بر سر فضا نوشت که گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد چین در حال تسریع ساخت یک راه فضایی با اتکای فزاینده به شرکت‌های فضایی تجاری است.

این تلاش چین در جهت تکرار الگویی است که شرکت اسپیس‌ایکس از طریق سامانه استارلینک به آن دست یافته است. این گزارش‌ها تأکید می‌کنند که پکن دیگر تنها به شرکت‌های دولتی اکتفا نمی‌کند، بلکه به سمت ظهور یک بخش فضایی تجاری سوق داده شده است که قادر به توسعه موشک‌های قابل استفاده مجدد، تولید هزاران ماهواره و ایجاد شبکه‌های اینترنت فضایی برای رقابت با سلطه آمریکا باشد.

این روند نشان‌ دهنده تغییر اساسی در استراتژی چین است که به جای اکتفا به رقابت با آمریکا از طریق برنامه‌های دولتی سنتی، به دنبال استفاده از شرکت‌های خصوصی به عنوان ابزاری برای تقویت نفوذ جهانی خود بر آمده است. چین معتقد است مشارکت بخش خصوصی به تسریع نوآوری، کاهش هزینه‌های پرتاب و افزایش رقابت‌پذیری جهانی کمک می‌کند.

بر اساس این گزارش، گستره استارلینک در جهان نگرانی فزاینده‌ای را در پکن برانگیخته است؛ پکن سلطه یک شبکه آمریکایی بر خدمات اینترنت فضایی را ابزاری برای اعمال نفوذ واشنگتن فراتر از حوزه اقتصادی، از جمله مدیریت بحران‌های نظامی و تأمین ارتباطات و اطلاعات در مناطق درگیری می‌داند. به همین علت، پکن در تلاش است تا یک منظومه فضایی موازی بسازد که وابستگی جهانی به فناوری آمریکایی را کاهش دهد.

گرچه شرکت‌های چینی بر اساس «مدل تجاری» فعالیت می‌کنند و هدف آنها ارائه خدمات نظامی نیست، اما از حمایت دولتی قابل توجهی برخوردارند. این امر نشان‌ دهنده دیدگاه چین مبتنی بر ادغام بخش خصوصی در تحقق اهداف استراتژیک کشور است.

به نوشته الجزیره، از آنجایی که راه ابریشم فضایی بخشی از پروژه کمربند و جاده است، پکن در تلاش است تا کشورها را از طریق ماهواره‌ها و شبکه‌های ارتباط فضایی به هم متصل کند و خدمات اینترنت فضایی، ناوبری، سنجش از دور و تصویربرداری فضایی را به کشورهای شریک ارائه دهد. این امر وابستگی آن‌ها را به زیرساخت‌های غربی کاهش داده و توانایی واشنگتن برای استفاده از فناوری به عنوان ابزار فشار یا تحریم را محدود می‌کند.

از سوی دیگر، گسترش نفوذ چین در ارائه خدمات اینترنت و ناوبری، یا همان راه ابریشم فضایی، نگرانی آمریکا را برانگیخته است. واشنگتن توسعه چین را چالشی مستقیم برای منافع استراتژیک خود می‌داند و معتقد است گسترش زیرساخت‌های فضایی چین ممکن است قابلیت‌های اطلاعاتی و نظامی پیشرفته‌ای را در اختیار پکن قرار دهد و همچنین وابستگی بین‌المللی به فناوری آمریکایی را کاهش دهد.

بنابراین، واشنگتن اقدامات و تحریم‌های خود را با ملاحظات امنیت ملی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی توجیه می‌کند. از دیدگاه واشنگتن، ماهواره‌های مدرن نقش‌هایی فراتر از اینترنت ایفا می‌کنند.

آن‌ها در شناسایی، تصویربرداری با وضوح بالا، تعیین موقعیت و هدایت موشک‌ها استفاده می‌شوند. به همین دلیل کاخ سفید با نگرانی به گسترش قابلیت‌های فضایی چین می‌نگرد.

این رقابت در طول جنگ آمریکا علیه ایران ابعاد عملی به خود گرفت و اهمیت ماهواره‌های تجاری در تأمین تصاویر و داده‌های جغرافیایی آشکارتر شد. واشنگتن شرکت‌های چینی متخصص در تصاویر فضایی را به ارائه خدماتی متهم کرد که به طور غیرمستقیم به تهران کمک می‌کرد.

البته پکن این اتهامات را رد کرد و این اتهام زنی را با انگیزه‌های سیاسی دانست. گرچه استارلینک هنوز از نظر تعداد ماهواره‌ها و تجربه عملیاتی، پیشتاز بخش فضایی در جهان است، اما نشانه‌ها حاکی از آن است که چین با سرعتی فزاینده در حال کاهش فاصله است.

این بدان معنا نیست که پکن به زودی جای واشنگتن را خواهد گرفت، اما رقابت عملاً وارد مرحله جدیدی شده است که دیگر فضا منحصر به قدرت‌های سنتی یا آژانس‌های دولتی نیست، بلکه به میدانی رقابتی برای شرکت‌های تجاری همسو با دیدگاه‌های استراتژیک کشورهایشان تبدیل شده است. این مقاله در پایان می نویسد که رقابت بین چین و آمریکا در فضا به مرزهای رقابت فناوری محدود نخواهد شد، بلکه احتمالاً به یکی از مهم‌ترین محورهای بازتعریف نظام بین‌الملل تبدیل خواهد شد.

هر ماهواره جدیدی که به مدار پرتاب می‌شود، نه تنها نشان‌دهنده یک دستاورد فنی است، بلکه بازتابی از گسترش نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی نیز می‌باشد. با افزایش تراکم فضا و تداخل کاربردهای غیرنظامی و نظامی، هر حادثه مداری می‌تواند به یک بحران بین‌المللی تبدیل شود.

در فضای جدید، کشورهای جهان خود را در برابر انتخاب‌های استراتژیک دشواری میان دو منظومه فضایی رقیب خواهند یافت و این موضوع «راه ابریشم فضایی» به یکی از برجسته‌ترین عناوین رقابت جهانی در دهه‌های آینده تبدیل خواهد کرد.