زارعی: اثربخشی برنامه‌های مبارزه با مواد مخدر باید سنجیده شود

محمد زارعی، قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، در جلسه کارگروه مبارزه با مواد مخدر مجمع تشخیص مصلحت نظام، با قدردانی از تلاش‌های کارشناسی صورت‌گرفته برای تدوین و بازطراحی شاخص‌های ارزیابی اجرای سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر طی سال گذشته، بر ضرورت عملیاتی‌شدن این شاخص‌ها و استفاده از آن‌ها در سنجش عملکرد دستگاه‌های مسئول تأکید کرد. وی با اشاره به اهمیت ارزیابی مستمر برنامه‌ها و سیاست‌های کلان اظهار کرد: هر برنامه‌ای باید از قابلیت ارزیابی برخوردار باشد؛ چراکه بدون برخورداری از شاخص‌های مشخص، امکان سنجش میزان تحقق اهداف، شناسایی نقاط ضعف و اصلاح مسیر اجرا وجود نخواهد داشت.

از این رو، لازم است اقدامات انجام‌شده در حوزه مبارزه با مواد مخدر در چارچوب سیاست‌های ابلاغی رهبر شهید و شاخص‌های ابلاغی به‌صورت دقیق بررسی و نتایج آن‌ها به‌روشنی تبیین شود. قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با بیان اینکه فعالیت‌های متعدد در حوزه مقابله، پیشگیری و درمان لزوماً به معنای دستیابی به نتایج مطلوب نیست، تصریح کرد: باید مشخص شود که اقدامات انجام‌شده چه دستاوردهایی داشته‌اند، کدام برنامه‌ها به اهداف خود رسیده‌اند، چه موانعی در مسیر اجرا وجود داشته و برای رفع کاستی‌ها چه راهکارهایی باید در پیش گرفته شود.

زارعی افزود: ارزیابی عملکرد نباید به ارائه گزارش فعالیت‌ها، برگزاری دوره‌های آموزشی یا اعلام تعداد اقدامات محدود شود؛ بلکه باید روشن باشد هر اقدام با چه هدفی انجام شده، چه مسئله‌ای را حل کرده و چه تأثیری بر کاهش آسیب‌های ناشی از مواد مخدر داشته است. زارعی با اشاره به ضرورت تبدیل شاخص‌های بازطراحی‌شده به سازوکار اجرایی، گفت: این شاخص‌ها باید به الگوهای روشن و چک‌لیست‌های ارزیابی تبدیل شوند تا هم در دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر و هم در دستگاه‌های عضو، مبنای سنجش عملکرد و پیگیری مسئولیت‌ها قرار گیرند.

وی افزود: سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر صرفاً متوجه دبیرخانه ستاد نیست، بلکه دستگاه‌های مختلف کشور متناسب با مأموریت‌ها و تکالیف خود در اجرای آن‌ها مسئولیت دارند. بنابراین، ضروری است میزان ایفای تعهدات هر دستگاه به‌صورت مشخص بررسی شود و نتایج ارزیابی‌ها، مبنای پیگیری و مطالبه‌گری قرار گیرد.

برنامه‌های ملی مبارزه با مواد مخدر نیازمند پیگیری مستمر هستند وی با اشاره به تدوین برنامه مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران و تجمیع برنامه‌های دستگاه‌های مسئول در قالب یک برنامه ملی اظهار کرد: تدوین این برنامه، اقدامی ارزشمند و مهم است؛ اما اثربخشی آن در گرو پیگیری مستمر، مطالبه‌گری از دستگاه‌ها و ارزیابی دقیق اقدامات و نتایج خواهد بود. زارعی تأکید کرد: صرف تدوین و ابلاغ برنامه‌ها برای تحقق اهداف کافی نیست.

باید مشخص شود دستگاه‌ها تا چه اندازه به تعهدات خود عمل کرده‌اند و اقدامات آن‌ها چه پیامدها و نتایجی به همراه داشته است. در غیر این صورت، حتی برنامه‌های جامع و کارشناسی‌شده نیز ممکن است در مرحله اجرا از اثربخشی لازم برخوردار نشوند.

اصلاح سیاست‌ها باید مبتنی بر شواهد و آسیب‌شناسی باشد قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به جامعیت سیاست‌های ۱۱گانه مجمع تشخیص مصلحت نظام مصور امام شهید در سال ۱۳۸۵ و آینده‌نگری این سیاست‌ها، تأکید بر ضرورت به‌روزرسانی رویکردها متناسب با تحولات حوزه مواد مخدر گفت: این حوزه در سطح جهانی با تغییرات گسترده‌ای مواجه شده و برنامه‌های کشور نیز باید با درنظرگرفتن شرایط روز، تحولات اجتماعی و نیازهای آینده مورد بازبینی قرار گیرند. وی در پاسخ به برخی نظرات کارشناسان برای بازنگری سیاست‌ها گفت: پیش از هرگونه تصمیم‌گیری درباره اصلاح سیاست‌های کلی، لازم است مشخص شود که سیاست‌های موجود تا چه اندازه اجرا شده‌اند و میزان موفقیت یا ناکامی اقدامات انجام‌شده چه بوده است و طبق ارزیابی ستاد، سیاست‌های ابلاغی از چنان عمق راهبردی و نگاه دوراندیشانه‌ای برخوردار بوده‌اند که طی ۲۰ سال گذشته، علیرغم تحولات حوزه مواد مخدر و اعتیاد در داخل و محیط پیرامونی جامعیت و کارآمدی خود را نشان داده‌اند.

ضرورت بازنگری در رویکردهای پیشگیری و درمان وی با اشاره به اهمیت آسیب‌شناسی برنامه‌های پیشگیری و درمان تصریح کرد: در بررسی طرح‌های جدید باید از تجربه‌های گذشته استفاده شود و پیش از اجرای برنامه‌ها، نقاط قوت و ضعف اقدامات پیشین به‌دقت مورد ارزیابی قرار گیرد. قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به طرح‌های تحول در حوزه درمان و ایجاد مراکز امید و زندگی گفت: در تدوین و اجرای چنین برنامه‌هایی، ضروری است عملکرد طرح‌های قبلی، از جمله مراکز موضوع ماده ۱۶ قانون مبارزه با مواد مخدر، بررسی شود تا مشخص شود این اقدامات تا چه اندازه به اهداف پیش‌بینی‌شده دست یافته‌اند و چه اصلاحاتی برای افزایش اثربخشی آن‌ها لازم است.

زارعی همچنین بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت جامعه علمی، پژوهشگران، صاحب‌نظران و پیشکسوتان این حوزه تأکید کرد و خواستار آن شد که یافته‌های پژوهشی و مطالعات آینده‌پژوهانه، به‌صورت مؤثر در فرایند سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های ملی مورد استفاده قرار گیرند. وی با بیان اینکه طراحی برنامه‌های بلندمدت بدون توجه به نیازهای آینده نمی‌تواند پاسخ‌گوی تحولات این حوزه باشد، افزود: تصمیم‌گیری درباره طرح‌های جدید، به‌ویژه برنامه‌هایی که به منابع و زمان قابل توجهی نیاز دارند، باید بر پایه شناخت دقیق مسئله، ارزیابی تجربه‌های گذشته و پیش‌بینی روندهای آینده انجام شود.

زارعی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تغییر نگرش بخشی از جامعه، به‌ویژه جوانان، نسبت به مصرف مواد مخدر، بر ضرورت تقویت اقدامات پیشگیرانه و بازنگری در شیوه‌های مواجهه با این مسئله تأکید کرد. وی اظهار کرد: اثربخشی مبارزه با مواد مخدر تنها به اقدامات مقابله‌ای محدود نمی‌شود، بلکه تغییر نگرش جامعه نسبت به مصرف مواد مخدر، افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت برنامه‌های پیشگیری نیز از اهمیت اساسی برخوردار است.

از این رو، باید مشخص شود در کدام بخش‌های پیشگیری، آموزش و آگاه‌سازی با ضعف مواجه هستیم و چگونه می‌توان با رفع این کاستی‌ها، همراهی بیشتری در جامعه ایجاد کرد. زارعی در پایان با تأکید برتدابیر ابلاغی رئیس جمهور به عنوان رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر و رویکرد دانشی در دوران اخیر، روحیه تعامل‌گرایی دکتر ذوالفقاری نماینده رئیس جمهور را فرصت مناسبی برای هم افزایی بین دستگاه‌های عضو ستاد و مجمع تشخیص مصلحت نظام دانست.

ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های کارشناسی و پژوهشی برای ارتقای اثربخشی سیاست‌های مبارزه با مواد مخدر خاطرنشان کرد: بازنگری در سیاست‌ها باید بر پایه ارزیابی دقیق عملکردها، شناسایی موانع اجرایی و بررسی نتایج اقدامات صورت گیرد.