نهج حیات |مال و فرزند؛ نعمت‌هایی که می‌توانند به سخت‌ترین آزمون زندگی تبدیل شوند

صبر، رضایت و شکر زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهند که انسان در شرایطی قرار بگیرد که باید میان خواسته‌های شخصی و رضایت الهی انتخاب کند. بنابر روایت تسنیم، فتنه همیشه به معنای رخدادی بزرگ و آشکار نیست.

گاهی نزدیک‌ترین و دوست‌داشتنی‌ترین داشته‌های انسان، خود به وسیله‌ای برای آزمایش او تبدیل می‌شوند. مال، فرزند، خانواده، رفاه و حتی جایگاه اجتماعی می‌توانند میدان امتحانی باشند تا مشخص شود انسان در برابر اراده و تقدیر خداوند چه واکنشی از خود نشان می‌دهد.

مشکل از زمانی آغاز می‌شود که انسان به دلیل برخورداری از نعمت‌ها، کم‌کم اصول و معیارهای درست زندگی را فراموش کند. دلبستگی شدید به مال، فرزند یا آسایش ممکن است انسان را به تصمیم‌هایی بکشاند که پیش از آن هرگز حاضر به انجامشان نبود.

گاهی نیز این وابستگی باعث می‌شود افکاری را بپذیرد که زمانی آنها را با شخصیت و باورهای خود ناسازگار می‌دانست. بنابراین، مسئله تنها این نیست که چه نعمت‌هایی در اختیار انسان قرار گرفته است؛ مسئله مهم‌تر این است که این نعمت‌ها تا چه اندازه بر افکار، رفتارها و انتخاب‌های او تأثیر گذاشته‌اند.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بیان حقیقت «فتنه» به نکته‌ای دقیق اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «هیچ‌یک از شما نگوید: اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَةِ؛ خدایا، از فتنه و آزمون به تو پناه می‌برم؛ زیرا هیچ‌کس نیست مگر اینکه به نوعی در معرض فتنه‌ای قرار دارد. اما هرگاه کسی می‌خواهد به خدا پناه ببرد، بگوید: خدایا، از فتنه‌های گمراه‌کننده به تو پناه می‌برم؛ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ.» سخن حضرت، نگاه انسان به مفهوم زندگی را دگرگون می‌کند.

انسان نباید انتظار داشته باشد روزی فرا برسد که در زندگی او هیچ آزمایشی وجود نداشته باشد؛ زیرا زندگی انسان اساساً با امتحان و انتخاب همراه است. هر فرد متناسب با شرایطی که در آن زندگی می‌کند، با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که میزان صبر، ایمان، رضایت و پایبندی او به ارزش‌های الهی را آشکار می‌سازد.

یکی از مهم‌ترین مواردی که امیرالمؤمنین علیه‌السلام به عنوان وسیله آزمایش انسان به آن اشاره می‌کنند، مال و فرزند است. ایشان در ادامه می‌فرمایند: خدای سبحان می‌فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ»؛ «و بدانید که اموال و فرزندان شما وسیله آزمایش‌اند.» معنای این سخن آن است که خداوند بندگان خود را با مال و فرزندان می‌آزماید تا روشن شود چه کسی از روزی و قسمت الهی ناراضی است و چه کسی در برابر تقدیر خداوند رضایت دارد.

البته خداوند از وضعیت بندگان خود آگاه‌تر از خود آنان است؛ بنابراین این آزمون برای کشف چیزی ناشناخته برای خداوند نیست، بلکه برای آن است که رفتار و انتخاب انسان در عمل آشکار شود؛ همان رفتارهایی که می‌تواند زمینه‌ساز پاداش یا کیفر او باشد. حضرت برای روشن شدن این موضوع، نمونه‌هایی را نیز بیان می‌کنند؛ برای مثال، برخی افراد تولد پسر را بیشتر از دختر می‌پسندند و از داشتن دختر خشنود نمی‌شوند.

برخی دیگر نیز تنها زمانی احساس رضایت دارند که ثروت و دارایی‌شان افزایش پیدا کند و هنگامی که وضعیت مالی آنها کاهش می‌یابد، دچار نارضایتی می‌شوند. (نهج‌البلاغه، حکمت ۹۳) ممکن است انسان در برابر گرفتاری و مشکلات دیگران بردبار باشد، اما وقتی همان مسئله به زندگی خودش مربوط شود، واکنش دیگری نشان دهد.

شاید تولد پسر را مایه شادی بیشتری بداند و تولد دختر او را ناراحت کند، یا با کاهش دارایی خود چنان دچار اضطراب و نارضایتی شود که احساس کند همه زندگی‌اش در معرض نابودی قرار گرفته است. درست در چنین موقعیت‌هایی است که یک علاقه طبیعی می‌تواند به امتحانی جدی برای انسان تبدیل شود.

البته نباید تصور کرد که مال یا فرزند ذاتاً مشکل‌ساز هستند. مال می‌تواند ابزاری برای نیکی، کمک به دیگران و انجام کارهای خیر باشد و فرزند نیز می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی در زندگی انسان به شمار رود.

مسئله زمانی شکل می‌گیرد که دلبستگی به این نعمت‌ها، انسان را از عدالت، شکرگزاری، رضایت و انجام وظایف خود دور کند. در چنین شرایطی، نعمتی که می‌توانست زمینه رشد و تعالی انسان باشد، ممکن است به عاملی برای لغزش او تبدیل شود.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام همچنین به نکته‌ای بسیار ظریف اشاره می‌کنند: خداوند انسان‌ها را آزمایش نمی‌کند تا از وضعیت آنان آگاه شود؛ زیرا علم خداوند به احوال بندگان کامل است و چیزی از او پنهان نیست. بلکه آزمون الهی باعث می‌شود آنچه در درون انسان وجود دارد، در صحنه عمل نمایان شود و انتخاب واقعی او آشکار گردد.

صبر، رضایت و شکر نیز زمانی حقیقت خود را نشان می‌دهند که انسان با یک موقعیت واقعی روبه‌رو شود؛ جایی که خواسته شخصی او با رضایت الهی در یک مسیر نباشد و لازم باشد میان این دو، یکی را انتخاب کند. از این منظر، شاید یکی از مهم‌ترین درس‌های این سخن آن باشد که انسان بیش از آنکه از داشتن نعمت‌ها نگران باشد، باید مراقب دلبستگی نادرست به آنها باشد.

فرزند، مال، خانواده، رفاه و جایگاه اجتماعی اگر در جایگاه واقعی خود قرار بگیرند، می‌توانند وسیله‌ای برای رشد و کمال انسان باشند؛ اما زمانی که این نعمت‌ها جای خدا و حقیقت را در دل انسان بگیرند، همان داشته‌های ارزشمند می‌توانند به «فتنه» تبدیل شوند؛ فتنه‌ای که انسان را به تدریج از مسیر اصلی زندگی و بندگی خداوند دور می‌کند.