درباره افکار خودکشی حرف بزنیم | از اخبار خودکشی کلیک و بازدید نگیرید

همشهری آنلاین – مریم سرخوش: خودکشی دیگر موضوعی نیست که با سکوت بتوان از آن پیشگیری کرد؛ سازمان جهانی بهداشت و متخصصان سلامت روان می‌گویند باید فرهنگ گفت‌وگوی درست درباره افکار خودکشی، کاهش انگ بیماری‌های روانی در جوامع تقویت شود و با گسترش دسترسی آسان به خدمات تخصصی می‌تواند جان افراد را نجات دهد؛ مسیری که به گفته وزارت بهداشت در سال‌های اخیر با اقدامات انجام شده با کاهش آمار همراه بوده است. در آستانه ۱۹ شهریور، روز جهانی پیشگیری از خودکشی، پنل آموزشی «تاب‌آوری و خودمراقبتی در شرایط بحران با تمرکز بر پیشگیری از خودکشی» با حضور دکتر محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، دکتر سیدوحید شریعت، رئیس انجمن روانپزشکان ایران و دکتر حمید یعقوبی، رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی برگزار شد؛ نشستی که در آن بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به خودکشی و شکستن فرهنگ سکوت درباره سلامت روان تأکید شد.

توسعه خدمات سلامت روان شالبافان با اشاره به اقدامات انجام‌شده در زمینه پیشگیری از خودکشی گفت: در سال‌های اخیر تلاش‌های مختلفی برای پیشگیری از خودکشی انجام شده و روند کلی آمار نیز کاهشی بوده است. همزمان دسترسی به خدمات روانپزشکی، روانشناسی و مددکاری اجتماعی افزایش یافته است.

به گفته او، توسعه مراکز «سراج» (سلامت روانی و اجتماعی جامع) یکی از اقدامات وزارت بهداشت برای افزایش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان بوده است. در حال حاضر هم حدود ۱۴۸ مرکز سراج در کشور فعال هستند و قرار است تا پایان سال ۲۵ مرکز دیگر نیز به این شبکه اضافه شود.

شالبافان تأکید کرد: خدمات تخصصی این مراکز به صورت رایگان ارائه می‌شود و افراد می‌توانند از طریق مراکز جامع سلامت محل زندگی خود برای دریافت خدمات اقدام کنند. در این مسیر، فرد ابتدا توسط پزشک، مراقب سلامت و روانشناس ارزیابی می‌شود و در صورت نیاز به خدمات تخصصی‌تر، به مراکز مرتبط ارجاع خواهد شد.

او با اشاره به ضرورت تقویت خدمات سلامت روان در شرایط بحرانی افزود: کشور در سال‌های اخیر با شرایط سختی مواجه بوده و اخبار بحران‌زا نیز همچنان ادامه دارد، بنابراین نیاز به گسترش این خدمات بیش از گذشته احساس می‌شود. تلفن رایگان برای مشاوره روانشناختی مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، راه‌اندازی و تداوم فعالیت سامانه ۱۹۰ را یکی دیگر از اقدامات انجام‌شده عنوان کرد و گفت: این سامانه از میانه جنگ با حضور حدود ۷۰۰ روانشناس از سراسر کشور فعال و با استقبال مردم مواجه شد.

با توجه به موفقیت این تجربه، خدمات آن در دوران پساجنگ نیز ادامه پیدا کرده است. به گفته شالبافان، مردم می‌توانند در صورت نیاز به مشاوره حوزه سلامت روان، از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ شب با سامانه ۱۹۰ و داخلی ۹ تماس بگیرند تا به کارشناسان این حوزه متصل شوند.

این خدمات به صورت بی‌نام و رایگان ارائه می‌شود و در صورت نیاز فرد به خدمات تخصصی‌تر، او به نزدیک‌ترین محل ارائه خدمات ارجاع خواهد شد. البته برای دریافت خدمات درمانی تخصصی، ثبت مشخصات فرد ضروری است.

شالبافان همچنین بر ضرورت افزایش نیروی انسانی متخصص در بخش دولتی، تقویت مراکز خصوصی و افزایش پوشش بیمه‌ای خدمات سلامت روان تأکید کرد و گفت: تعرفه‌گذاری باید به گونه‌ای باشد که هم منافع درمانگران و هم دسترسی بیماران به خدمات باکیفیت تأمین شود. با این وجود توصیه ما به افراد این است از حمایت‌های اجتماعی استفاده کنند، روتین‌های زندگی‌شان را به هم نزنند، تا جایی که می‌توانند در شرایط پراسترس قرار نگیرند.

اخبار استرس‌زا را به شکل مرتب دنبال نکنند. البته اتفاقات محیطی هم موثر است و باید تغییراتی داشته باشند.

زنان بیشتر اقدام می‌کنند، مردان بیشتر جان می‌بازند شالبافان درباره آمار خودکشی هم توضیح داد: آمار رسمی خودکشی از سوی سازمان پزشکی قانونی اعلام می‌شود و این اطلاعات در اختیار وزارت بهداشت نیست. اما شرایط ما بر اساس آمار و ارقامی که داریم نسبت به گذشته بهتر شده و تلاش‌های جدی در خصوص افزایش سیستم‌های حمایت روانی و اجتماعی صورت گرفته است.

او به تفاوت میان اقدام به خودکشی و مرگ ناشی از آن هم اشاره کرد و گفت: به طور کلی زنان بیشتر اقدام به خودکشی می‌کنند، اما فوت مردان ناشی از اقدام به خودکشی بیشتر است. در این باره عوامل جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی متعددی دخیل هستند و نمی‌توان خودکشی را به یک عامل واحد نسبت داد.

سواد سلامت روان؛ حلقه مفقوده پیشگیری رئیس انجمن روانپزشکان ایران، هم در ادامه این برنامه دو کلیدواژه مهم در پیشگیری از خودکشی را مطرح کرد و گفت: سواد سلامت یعنی افراد باید بدانند چه شرایطی طبیعی و قابل مدیریت است و چه زمانی علائم اضطراب، وسواس، افسردگی یا سایر اختلالات روانی نیازمند ارزیابی و مداخله تخصصی است؟ این در حالی است که بسیاری از افراد هنوز نمی‌دانند چه زمانی باید برای دریافت کمک حرفه‌ای اقدام کنند؟

شریعت همچنین تأکید کرد که خودکشی را نباید صرفاً یک تصمیم دانست و اینطور نیست که افراد مدت‌ها برای اقدام به آن برنامه‌ریزی کرده باشند. افکار خودکشی در بسیاری از افراد پایدار نیست و ممکن است با تغییر شرایط تشدید یا کاهش پیدا کند.

بنابراین ایجاد فاصله میان فرد و امکان اقدام، در لحظه‌ای که افکار خودکشی شدت گرفته، می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری داشته باشد. به گفته شریعت یکی از استراتژی‌های پیشگیری از خودکشی کم کردن روش‌های دسترسی است، یعنی این‌که افراد به سرعت به آنها نداشته باشند.

در شرایطی که تفکر قوی است می‌تواند منجر به عمل شود، در دسترس نبودن آن باعث می‌شود که فکر هم کاهش پیدا کند. او در توضیح بیشتر بیان کرد: بسیاری از افرادی که به دنبال اقدام به خودکشی بستری می‌شوند، پس از گذشت مدتی دیگر چنین افکاری ندارند.

از همین رو، مداخله به‌موقع و ایجاد فرصت برای عبور فرد از بحران اهمیت زیادی دارد. انگ سلامت روان؛ مانعی برای کمک‌گرفتن او یکی دیگر از موانع مهم پیشگیری را انگ بیماری‌های روانپزشکی دانست و گفت: نگاه منفی به افرادی که برای دریافت خدمات روانپزشکی مراجعه می‌کنند، می‌تواند باعث شرم و در نتیجه تأخیر در دریافت کمک شود.

شریعت تأکید کرد: بیماری‌های روانپزشکی موضوعی عجیب و غریب نیستند و همان‌طور که افراد برای مشکلات جسمی به پزشک مراجعه می‌کنند، در صورت نیاز باید بتوانند برای مشکلات روان نیز از متخصصان کمک بگیرند. دید منفی و انگ‌زنی باعث ایجاد احساس شرم در این افراد می‌شود و برای کمک مراجعه نمی‌کند.

تعرفه‌ها باعث رشد کارهای غیرعلمی شده است رئیس انجمن روانپزشکان ایران، درباره هزینه‌های بالای درمان خدمات سلامت روان هم بیان کرد: در بخش خصوصی همه چیز گران است و این مساله در حوزه خدمات روانپزشکی هم وجود دارد. البته که یک جلسه ویزیت روانپزشک به اندازه هزینه یک پیترا هم نیست.

متخصصان در بخش خصوصی هم مجبورند به جهت رقابت قیمت را ثابت نگه دارند. او معتقد است که تعرفه مصوب هیات وزیران یکی از بزرگترین آسیب‌ها را به کیفیت حدمات مبتنی بر ویزیت زده و باعث رشد کارهای غیرعلمی شده است.

به عنوان مثال در یک مطب نقشه مغزی می‌گیرند که چند میلیون تومان هزینه دارد، چون روانپزشک نمی‌تواند حق ویزیت متناسب با شرایط را دریافت کند. ارزش ویزیت اکنون بسیار ‌پایین آمده و راهکار حل این معضل می‌تواند بیمه‌های تکمیلی یا گسترش ‌پوشش بیمه‌ای که قیمت واقعی به پزشک پرداخت شود و بیمار بهترین خدمات را دریافت کند.

علائم هشدار دهنده شریعت در پاسخ به سوال همشهری درباره نشانه‌های هشدار دهنده خودکشی در افراد هم بیان کرد: این اقدام در بسیاری از افراد مبتلا به افسردگی رخ می‌دهد. علائم افسردگی و تشدید آنها می‌تواند به عنوان هشدار در نظر گرفته شود.

مساله دیگر هم نگاه افراد به زندگی و بی‌ارزش شدن آن است. این که غیرمستقیم از ناامیدی و بیهوده بودن زندگی صحبت می‌کنند و اطرافیان باید به آن توجه کنند.

تغییر رفتار به هر شکلی که فرد نسبت به گذشته خود دارد هم مهم است، البته لزوما مرتبط با خودکشی نیست و می‌تواند احتمال بروز آسیب یا بیماری‌های روانی دیگر در فرد وجود داشته باشد. خودکشی یک علت ندارد رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی، نیز با تأکید بر چندعاملی بودن این پدیده گفت: خودکشی را نباید در رسانه‌ها به یک علت ساده مانند مشکلات اقتصادی، اخراج از مدرسه یا یک شکست عاطفی نسبت داد.

عوامل مختلف اجتماعی، روانی، اقتصادی و فردی می‌توانند در شکل‌گیری افکار و رفتارهای خودکشی نقش داشته باشند و ساده‌سازی این موضوع در گزارش‌های خبری می‌تواند برداشت نادرستی از آن ایجاد کند. یعقوبی ادامه داد:‌ کمترین و بیشترین خودکشی ایران در ۲ استان فقیر کشور است، کمتر در سیستان و بلوچستان و بیشتر در ایلام که دقیقا این مساله تک عاملی نبودن خودکشی را نشان می‌دهد.

او با اشاره به تجربه جهانی پیشگیری از خودکشی گفت: این پدیده در جهان همواره وجود داشته و نمی‌توان آمار آن را صفر کرد اما قابل کنترل و پیشگیری است. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، تعداد مرگ‌های ناشی از خودکشی در جهان از حدود ۸۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۰۰ به حدود ۷۲۰ هزار نفر در ۲۰۲۶ رسیده است و این یعنی کاهش آمار با اقدامات پیشگیرانه.

موفق و ناموفق را از ادبیات خودکشی حذف کنیم رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی همچنین بر اهمیت استفاده درست از واژه‌ها تأکید کرد و گفت: اصطلاحاتی مانند «خودکشی موفق» و «خودکشی ناموفق» که در گذشته استفاده می‌شدند، مناسب نیستند؛ چرا که دستاوردی در این اتفاق وجود ندارد که مرگ عامل موفقیت و زنده ماندن شکست تعریف شود. عبارت‌های «اقدام به خودکشی» و «اقدام به خودکشی منجر به مرگ» جایگزین‌های بهتری هستند.

یعقوبی نقش رسانه‌ها را در این زمینه بسیار مهم دانست و گفت: رسانه می‌تواند هم اثر مثبت و هم اثر منفی بر پیشگیری از خودکشی داشته باشد. در اخبار مرتبط با خودکشی نباید روش و جزئیات اقدام منتشر شود، زیرا بازتاب جزئیات می‌تواند اثر تقلیدی ایجاد کند.

این موضوع درباره افراد مشهور اهمیت بیشتری دارد چون مواجهه با خودکشی خطر این مساله را در افراد ۱۰۰ درصد افزایش می‌دهد. از اخبار خودکشی کلیک و بازدید نگیرید به گفته این متخصص، استفاده از تیترهای احساسی نیز نادرست است و نباید خودکشی را به شکل انتخاب آگاهانه مرگ روایت کرد.

بشر برای بقا آفریده شده و مرگ انتخاب او نیست، در بسیاری از موارد هم فردی که به خودکشی فکر می‌کند در تلاش برای پایان دادن به یک درد شدید روانی است، نه اینکه لزوماً خواهان مرگ باشد. اگر راهی به او نشان داده شود که بتواند درد را برطرف کند، خودکشی هم حذف خواهد شد.

او با بیان این که افراد به طور میانگین ۱۰ به صدهزار شانس خودکشی دارند و آمار در ایران هم همین عدد است، عنوان کرد: رسانه‌ها باید به جای تلاش برای افزایش بازدید و کلیک با اخبار خودکشی، بر پیشگیری، چندعاملی بودن این پدیده و معرفی مسیرهای کمک تمرکز کنند. خواهش ما این است که از اخبار خودکشی کلیت و ویو نگیرید و بهتر است در بازتاب این اخبار مسیرهای دریافت مشاوره را اطلاع‌رسانی کنید، مثل سامانه‌های پاسخگوی ۱۲۳، ۱۹۰ و ۱۴۸۰.

فرهنگ سکوت را بشکنیم یعقوبی با اشاره به شعار چند سال اخیر انجمن بین‌المللی پیشگیری از خودکشی گفت: ۱۹ شهریور روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. با وجودی که شعار انجمن بین‌المللی پیشگیری از خودکشی هر سال تغییر می‌کند اما سه سال است که یک شعار تکرار می‌شود «روایت درباره خودکشی را تغییر دهید و گفتگو را آغاز کنید».

به همین دلیل باید کاری کنیم که مردم همانقدر که راحت درباره سردرد صحبت می‌کنند، درباره «روان‌درد» هم صحبت کنند. البته که او تاکید کرد که پیشگیری از خودکشی تنها وظیفه روانپزشکان و روانشناسان نیست و مانند کمک‌های اولیه، مردم نیز می‌توانند با شناخت و مداخله به‌موقع در نجات یک فرد نقش داشته باشند.

او در این زمینه به تکنیک «بیتا» اشاره کرد؛ یعنی «بپرس، ترغیب کن و ارجاع بده». بر این اساس باید فرهنگ سکوت درباره خوکشی بشکنیم، یعنی اطرافیان باید بتوانند درباره حال فرد و افکار خودکشی با فرد گفت‌وگو کنند، او را برای دریافت کمک تخصصی ترغیب کنند و در صورت نیاز به مراکز و سامانه‌های ارائه‌دهنده خدمات ارجاع دهند.

سامانه «طعم گیلاس» به عنوان یکی از مسیرهای دریافت مشاوره تخصصی فعال است و امکان ارتباط محرمانه و رایگان افراد با متخصصان حوزه روانپزشکی را فراهم می‌کند. به گزارش همشهری، آنچه متخصصان حاضر در این پنل بر آن اتفاق نظر داشتند، این بود که پیشگیری از خودکشی از مسیر سکوت نمی‌گذرد؛ بلکه باید درباره سلامت روان، بحران، ناامیدی و حتی افکار خودکشی به شیوه‌ای مسئولانه و علمی گفت‌وگو کرد.

افزایش سواد سلامت روان، کاهش انگ، توسعه خدمات تخصصی و دسترسی سریع به حمایت می‌تواند فاصله میان یک فکر گذرا و یک اقدام جبران‌ناپذیر را بیشتر کند.