الجزیره: بازار جدید برای صادرات نفت ایران
صادرات نفت ایران در سایه تحریم‌های آمریکا با دشواری‌هایی روبرو بوده است؛ اما بحران انرژی روسیه که ناشی از حملات اوکراین است، می‌تواند به بهبود این وضعیت کمک کند.
صادرات نفت ایران در سایه تحریم‌های آمریکا با دشواری‌هایی روبرو بوده است؛ اما بحران انرژی روسیه که ناشی از حملات اوکراین است، می‌تواند به بهبود این وضعیت کمک کند. وبگاه الجزیره با طرح این مقدمه نوشت: کشورهای آسیای مرکزی خرید نفت از ایران را آغاز کرده‌اند؛ چرا که در پی تشدید حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه (با هدف تضعیف توان جنگی مسکو)، منابع سوخت روسیه که این کشورها مدت‌ها به آن وابسته بودند، رو به اتمام گذاشته است.
در ماه اوت، تاجیکستان اعلام کرد که در بحبوحه بلاتکلیفی در خصوص تامین سوخت از روسیه، دریافت نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران را آغاز کرده است. همچنین تهران در ماه اوت توافق کرد که یک پالایشگاه مشترک در قرقیزستان احداث کرده و نفت خام مورد نیاز این کشور را تامین نماید.
در حالی که جنگ روسیه علیه اوکراین همچنان با شدت ادامه دارد، مسکو به دلیل حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌هایش با کمبود سوخت مواجه شده است. حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه، موجب نگرانی و هراس در کشورهای آسیای مرکزی، از جمله تاجیکستان و قرقیزستان شده است؛ کشورهایی که برای تامین نفت و فرآورده‌های نفتی به مسکو وابسته‌اند.
تاجیکستان به‌طور سنتی تا 80 درصد از فرآورده‌های نفتی خود را از روسیه تامین می‌کند. قرقیزستان نیز به واردات فرآورده‌های نفتی وابسته است و بیش از 90 درصد بنزین مورد نیاز خود را از روسیه وارد می‌کند.
"گالیا ابراهیمووا"، کارشناس مسائل آسیای مرکزی در اندیشکده "کارنگی پولیتیکا" (که مقر آن در برلین است و او در مولداوی مستقر است)، در مصاحبه‌ای در ماه اوت به الجزیره گفت: "آن‌ها بیشترین آسیب را دیده‌اند." قرقیزستان عضو "اتحادیه اقتصادی اوراسیا" است؛ بلوک تجارت آزادی متشکل از پنج کشور سابق شوروی که تحت سلطه روسیه و تصمیمات سیاسی کرملین قرار دارد. ابراگیموا افزود که تاجیکستان عضو این گروه نیست، اما سوخت روسیه را با قیمت تخفیف‌خورده خریداری کرده است؛ امری که "بهای وفاداری سیاسی" محسوب می‌شود، نه ناشی از "مهربانی [ولادیمیر] پوتین، رئیس فدراسیون روسیه".
در همین حال، قزاقستان از وجود سه پالایشگاه عظیم نفت که یادگار دوران شوروی هستند، بهره می‌برد. با این حال، وب‌سایت "اولوس‌مدیا" (UlusMedia) در 10 ژوئیه گزارش داد که قیمت سوخت در این کشور طی سال جاری 15.6 درصد افزایش یافته است.
از سوی دیگر، وابستگی ازبکستان به انرژی روسیه کمتر است؛ چرا که ظرفیت تولید داخلی این کشور به 100 هزار تن فرآورده‌های نفتی در ماه می‌رسد و بخش عمده نیازهای کشور را تامین می‌کند. اما به دلیل افزایش تقاضای نفت از سوی همسایگان منطقه‌ای، ازبکستان نیز ناچار به تنوع‌بخشی به واردات خود شده و انعقاد قرارداد با کشورهایی نظیر گرجستان و عراق را آغاز کرده است.
در بحبوحه کمبود سوخت در روسیه، کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان شروع به انعقاد قراردادهایی با ایران کرده‌اند. در ماه اوت، وزارت انرژی و منابع آب تاجیکستان به خبرگزاری "آسیا-پلاس" اعلام کرد که این کشور در حال دریافت نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران است.
این وزارتخانه مسیر مورد استفاده برای انتقال این فرآورده‌ها را فاش نکرده، اما تاجیکستان انتظار دارد 2.55 میلیون تن نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران دریافت کند. ایران، علاوه بر تاجیکستان، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در ماه اوت از پیشنهاد قرقیزستان برای احداث یک پالایشگاه مشترک در این کشور آسیای مرکزی استقبال کرد.
پزشکیان در خصوص این توافق اظهار داشت: "نفت خام مورد نیاز پالایشگاه می‌تواند توسط ایران تامین شود و محصولات تولیدی میان دو طرف تقسیم گردد." جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران بر درآمدهای نفتی تهران تاثیر گذاشته است. داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران در ماه سپتامبر نشان داد که تولید ناخالص داخلی (GDP) در بازه زمانی 21 مارس تا 20 ژوئن (سه ماهه نخست تقویم خورشیدی)، نسبت به مدت مشابه سال قبل 10.1 درصد کاهش یافته است.
توانایی تهران برای فروش نفت خام نیز به دلیل محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده - که در بخش عمده‌ای از این جنگ (که از اواخر فوریه آغاز شد) اعمال شده - به‌شدت محدود شده است. بر اساس برآوردهای شرکت‌های "کپلر" (Kpler) و "ورتکسا" (Vortexa)، میزان بارگیری نفت خام و میعانات گازی ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس، به تقریبا 740 هزار بشکه در روز در ماه ژوئیه و تنها 220 تا 255 هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافت.
وب‌سایت "تانکرترکرز" (TankerTrackers.com) در ماه سپتامبر به خبرگزاری رویترز اعلام کرد که 29 نفتکش حامل 36.11 میلیون بشکه نفت خام در تنگه هرمز متوقف شده‌اند. در همین حال، "ورتکسا" برآورد کرد که مجموع نفت خام ایران که روی آب (در حال حمل‌ونقل دریایی) قرار داشت، از 135 میلیون بشکه در پایان ماه ژوئیه به 107 میلیون بشکه در اواخر ماه اوت کاهش یافته است.
در بحبوحه این چالش‌ها، ایران سخت در تلاش است تا شرکای تجاری جدیدی برای فروش نفت خود بیابد. به گفته تحلیلگران، کمبود سوخت در روسیه فرصت‌های تازه‌ای را، دست‌کم در کوتاه‌مدت، برای ایران در آسیای مرکزی فراهم کرده است.
ایران با هیچ‌یک از این دو کشور مرز مشترک ندارد. فردریک اشنایدر، کارشناس ارشد غیرمقیم در "شورای امور جهانی خاورمیانه"، می‌گوید برای رسیدن به تاجیکستان، نفت و فرآورده‌های نفتی ایران باید از طریق خطوط ریلی، از خاک ترکمنستان و ازبکستان عبور کنند.
برای رسیدن به قرقیزستان نیز نفت ایران باید از مسیر ترکمنستان و ازبکستان عبور کند. اشنایدر معتقد است که این امر بعید به نظر می‌رسد.
او به الجزیره گفت: "این فرصت [برای ایران] به تداوم حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه بستگی دارد؛ امری که بعید به نظر می‌رسد، چرا که هم توان تهاجمی اوکراین رو به کاهش است و هم دولت آمریکا خواستار توقف این حملات شده است، زیرا این حملات فشار زیادی بر بازارهای جهانی نفت وارد می‌کنند." وی خاطرنشان کرد که دونالد ترامپ در ماه سپتامبر بارها همتای اوکراینی خود، ولودیمیر زلنسکی، را برای برقراری یک "آتش‌بس انرژی" با روسیه تحت فشار قرار داده است؛ زیرا قیمت گازوئیل در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر در آمریکا، به معضلی سیاسی برای ترامپ تبدیل شده است. او گفت: "آن آتش‌بس‌ها تاکنون ظرف چند ساعت از هم پاشیده‌اند، اما روند کلی روشن است.
به محض اینکه حملات متوقف شوند یا روسیه تاسیسات خود را تعمیر کند، سوخت روسیه طبق توافق‌های "اتحادیه اقتصادی اوراسیا" و بدون پرداخت تعرفه گمرکی به آسیای مرکزی بازخواهد گشت و ایران در رقابت قیمتی با دشواری مواجه خواهد شد." به گفته او، در زمینه واردات نفت به کشورهایی مانند تاجیکستان و قرقیزستان، شرایط لجستیکی نیز به نفع روسیه است. برخلاف ایران، روسیه با هر دوی آن‌ها مرز مشترک دارد.
اشنایدر گفت: "تامین تقاضای خودِ تاجیکستان [برای نفت] نیازمند حدود 51 هزار واگن‌تانکر ریلی است، و پالایشگاه اصلی این کشور در "دانغره" هرگز در مقیاس تجاری فعالیت نکرده است. در مقابل، روسیه از زیرساخت‌های لجستیکی، خطوط لوله، مسیرهای ریلی و قراردادهای تامینِ باسابقه و چندین‌دهه‌ای در این منطقه برخوردار است."
