آیا مهاجرت مجدد افغان‌ها به ایران اتفاق می‌افتد؟
در طول چند دهه گذشته، ایران همواره به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین پناه‌گاه‌ها و مقاصد مهاجرت نیروی کار و پناهجویان افغانستانی شناخته شده است.
روزنامه دنیای اقتصاد: تجربه نشان می‌دهند که طرد شتاب‌زده و بدون برنامه‌ریزی اتباع به کشوری که خود با بحران‌های عمیق اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، نه تنها مساله مهاجرت را خاتمه نمی‌دهد، بلکه سبب بازتولید فقر و شکل‌گیری چرخه آسیب‌زای «مهاجرت مجدد» می‌شود.. علیرضا کاظمی‌مقدم در روزنامه دنیای اقتصاد نوشت: مساله حضور، رفت و آمد و زیست اتباع کشور افغانستان در ایران، یکی از دیرپاترین، پیچیده‌ترین و فراگیرترین پدیده‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیت ملی در تاریخ معاصر کشور به شمار می‌رود.
در طول چند دهه گذشته، ایران همواره به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین پناه‌گاه‌ها و مقاصد مهاجرت نیروی کار و پناهجویان افغانستانی شناخته شده است. با این حال، در ماه‌های اخیر و همزمان با تحولات شتابان منطقه‌ای، تشدید سایه سنگین شرایط جنگی و مواجهه با مضایق اقتصادی، موضوع نحوه مواجهه با مهاجران افغان بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه رسانه‌ها، کارشناسان، افکار عمومی و نهادهای عالی تصمیم‌گیر قرار گرفته است.
تحلیل واقعیت‌های میدانی و آمارهای رسمی نشان می‌دهد که راهکار مواجهه با این مساله کلان، در برخوردهای مقطعی، تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده یا طرد انفعالی خلاصه نمی‌شود، بلکه حل پایدار و ریشه‌ای آن در گرو «مدیریت هوشمند، شناسایی دقیق، ساماندهی قانونی و بهره‌گیری مدبرانه از ظرفیت‌ها» نهفته است؛ رویکردی هماهنگ که می‌تواند ضمن صیانت قاطع از مرزها و تضمین انضباط اجتماعی، پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و دینی میان دو ملت را حفظ کرده و نیروی کار انسانی را به شیوه‌ای هدفمند به نفع منافع ملی هدایت کند. آمارهای تردد بررسی آمارهای رسمی ارائه‌شده از سوی نهادهای بین‌المللی و رسانه‌های داخلی گواه آن است که حجم تردد، بازگشت و اخراج اتباع افغان طی یک سال گذشته به ابعاد کم‌سابقه‌ای رسیده است.
بر اساس تازه‌ترین گزارش یورونیوز در چهارم مهرماه و به نقل از آمارهای کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، از دی‌ماه تا بیست‌ودوم شهریورماه سال جاری، در مجموع ۵۲۲هزار و ۲۰۰شهروند افغان از ایران به کشورشان بازگشته‌اند. بررسی جزئیات این آمار کلان نشان می‌دهد که ۴۳۹هزار نفر از این افراد، یعنی رقمی معادل ۸۴درصد از کل بازگشت‌کنندگان، به‌صورت اجباری و از طریق طرد مرزی بازگردانده شده‌اند.
داده‌های ثبت‌شده توسط سازمان ملل متحد همچنین روشن می‌سازد که ایران با سهمی بالغ بر ۸۷درصد از کل موارد اخراج ثبت‌شده به مقصد افغانستان در سال جاری، با فاصله زیادی در صدر کشورهای بازگرداننده اتباع قرار دارد؛ درحالی‌که سهم پاکستان ۱۳درصد و سهم کشورهایی مانند تاجیکستان بخش بسیار ناچیزی بوده است. در همین راستا، هفدهم مهرماه بخش افغانستان خبرگزاری فارس در گزارشی با استناد به داده‌های سازمان ملل آورده است که خروج و طرد حدود ۵۰۰هزار مهاجر افغان در سال جاری، رقمی معادل خالی شدن کامل جمعیت یک شهر بزرگ و مرکز استان مانند اراک از سکنه است.
چرخه تکراری رفت و آمد مهاجران این در حالی است که پیش‌تر نیز مقامات انتظامی و اجرایی کشور از خروج ۱.۸میلیون افغان در سال گذشته خبر داده بودند و در حال حاضر نیز برآورد رسمی دستگاه‌های مسوول نشان می‌دهد همچنان حدود یک‌میلیون مهاجر غیرقانونی در نقاط مختلف کشور حضور دارند که وضعیت آنان نیازمند تعیین تکلیف است. تحلیلگران حوزه مهاجرت با تکیه بر آمار فوق که نشان می‌دهد حدود ۸۸درصد از اخراج‌شدگان امسال به‌صورت غیرقانونی وارد کشور شده بودند، بر این باورند که چرخه تکراری و تداوم‌یافته «ورود غیرقانونی، دستگیری و طرد مرزی» بدون ایجاد سازوکارهای جامع شناسایی، صدور مدارک هویت‌محور و مدیریت تقاضای بازار کار، هزینه‌های فراوانی بر کشور تحمیل کرده است و نمی‌تواند جایگزین یک مدل مدیریت جامع مهاجرت شود.
به گزارش «ایلنا» محمدصادق معتمدیان روز گذشته گفته است که تعداد دانش‌آموزان در شهرستان‌های استان تهران ۱۷ هزار نفر بیشتر شده که ناشی از انتقال شماری از دانش‌آموزان شهر تهران به شهرستان‌ها و بازگشت تعدادی از اتباع است. این آمارها شاهدی بر افزایش حضور مجدد اتباع در ایران هستند.
لزوم هدایت ترددها به مسیرهای قانونی هرگونه مدل کارآمد و هوشمند برای ساماندهی مهاجرت، پیش از هر چیز نیازمند تثبیت اقتدار کامل، پایش هوشمند و کنترل حساب‌شده در تمامی مبادی ورودی و نوار مرزی کشور است. تسلط بر مرزها این امکان را فراهم می‌سازد تا ترددها از حالت غیرقانونی و پنهانی خارج شوند و به مسیرهای قانونی، شفاف و قابل مدیریت هدایت شوند.
در همین زمینه، سردار علی‌اکبر جاویدان، فرمانده مرزبانی فراجا، روز ۱۹مهرماه در گفت‌وگو با صداوسیما با اشاره به گستره وسیع جغرافیایی ایران از آمادگی نیروهای مرزبانی در سراسر ۸هزار کیلومتر مرز آبی، زمینی و رودخانه‌ای کشور با ۱۵ کشور همسایه خبر داد. به گفته این مقام عالی انتظامی، مرزبانان روزانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰نفر از اتباع غیرمجاز را در مناطق صفر مرزی دستگیر می‌کنند و بازمی‌گردانند.
وی همچنین هشدار داد که برخورد با عناصر مسلح یا افرادی که دارای اهداف امنیتی مجرمانه باشند، در مناطق قرمز و شرایط جنگی با قاطعیت کامل و بر اساس مقررات سخت‌گیرانه نظامی صورت می‌گیرد. با این وجود، به گزارش رسانه‌های داخلی، انتشار برخی تصاویر در فضای مجازی طی ماه‌های اخیر درباره موج‌های تازه ورود غیرقانونی از مناطق خاص، موجب بروز نگرانی‌هایی میان شهروندان شده است؛ تا جایی که برخی فعالان حوزه مهاجرین پنجم مهرماه در گفت‌وگو با انصاف نیوز، خواستار پاسخگویی دقیق‌تر و افزایش شفافیت دستگاه‌ها درباره راه‌های انسداد کامل منافذ غیررسمی شده‌اند تا فرآیند ورود مهاجران صرفا از مجاری قانونی امکان‌پذیر باشد.
تاثیر مسائل اقتصادی و اجتماعی بر مهاجرت مجدد تجربه نشان می‌دهند که طرد شتاب‌زده و بدون برنامه‌ریزی اتباع به کشوری که خود با بحران‌های عمیق اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، نه تنها مساله مهاجرت را خاتمه نمی‌دهد، بلکه سبب بازتولید فقر و شکل‌گیری چرخه آسیب‌زای «مهاجرت مجدد» می‌شود. طلوع‌نیوز افغانستان در گزارشی در فروردین سال جاری نوشت که شماری از افغان‌ها به‌دلیل نبود کار در کشورشان تلاش کرده‌اند برای کار به‌طور غیرقانونی وارد ایران شوند؛ اما در مرز به دست پلیس ایران بازداشت و به افغانستان بازگردانده شده‌اند.
بر اساس ارزیابی‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، میلیون‌ها افغان که در سال‌های اخیر از ایران و پاکستان به کشور خود بازگردانده شده‌اند، با بحران شدید مسکن، فقدان فرصت‌های شغلی و عدم دسترسی به خدمات پایه مواجه هستند. بسیاری از این افراد سال‌ها یا حتی دهه‌ها در ایران زندگی کرده و فرزندانشان در خاک ایران رشد یافته‌اند.
از این رو شبکه اجتماعی و اقتصادی انسجام‌یافته‌ای در محل بازگشت خود ندارند. داده‌های این سازمان بین‌المللی نشان می‌دهد که نزدیک به ۳۰درصد از بازگشت‌کنندگان مجبور شده‌اند پس از بازگشت، بیش از یک بار محل سکونت خود را تغییر دهند که این امر گواهی روشن بر دشواری ادغام مجدد اجتماعی و استمرار سرگردانی اقتصادی آنان است.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد نیز در ارزیابی‌های تحلیلی خود هشدار داده است که اگر زیرساخت‌های اقتصادی و معیشتی داخل افغانستان توان جذب این جمعیت انبوه را نداشته باشد، بازگشت گسترده ناگزیر به موج‌های تازه بی‌ثباتی و تلاش دوباره برای ورود غیرقانونی منجر خواهد شد. بنا به روایت یورونیوز، گزارش‌های میدانی از ولایت فراه نشان می‌دهد که کارگران ساده بازگشته از ایران، برای یک روز کار سخت ساختمانی مبلغی در حدود ۱۰۰افغانی دریافت می‌کنند که یافتن همین مقدار کار نیز به هیچ وجه تضمین‌شده نیست.
از سوی دیگر، رسانه‌های بین‌المللی به تاثیرات بحران اقتصادی و فشارهای تورمی خود ایران بر جابه‌جایی مهاجران نیز پرداخته‌اند. گزارش‌های رویترز حاکی از آن است که کاهش ارزش درآمدهای ریالی سبب شده است حتی برخی از افغان‌های باسابقه به‌صورت داوطلبانه تصمیم به ترک ایران بگیرند.
با این حال، برای بخش قابل‌توجهی از جوانانی که در افغانستان با فقر مطلق روبه‌رو می‌شوند، ورود مجدد به بازار کار ایران -حتی از مسیرهای سخت و قاچاق- تنها راه نجات معیشتی خانواده‌هایشان به شمار می‌رود. این واقعیت کارشناسان را به این نتیجه می‌رساند که صدور روادیدهای کاری کوتاه‌مدت و ضابطه‌مند کردن نیاز بازار کار ایران، راهکاری بسیار منطقی‌تر و کارآمدتر از طرد و بازگشت‌های مداوم غیرقانونی است.
برخوردهای احساسی و تاکید بر مدیریت هوشمندانه در بخش قانون‌گذاری و سیاستگذاری کشور نیز نگاه‌های کارشناسانه‌ای وجود دارد که بر لزوم مدیریت مدبرانه، حفظ سرمایه انسانی و تفکیک میان مهاجران قانون‌مدار با عناصر مجرم تاکید می‌کنند. عثمان سالاری، نماینده مردم حوزه انتخابیه تربت‌جام، تایباد، باخرز و صالح‌آباد (از شهرهای مهم مرزی شرق کشور)، در گفت‌وگویی با روزنامه «دنیای‌اقتصاد» به کالبدشکافی دقیق این پدیده پرداخت.
این نماینده مجلس با قدردانی از آمادگی نیروهای انتظامی گفت: «در حوزه انتخابیه بنده که با کشور افغانستان همجوار است، افرادی که طرد می‌شوند، غالبا تلاش می‌کنند مجددا بازگردند؛ اما بنده به ضرس قاطع عرض می‌کنم که احاطه و اشراف مرزبانی خراسان رضوی بر مرزها واقعا ستودنی و مثال‌زدنی است. نیروها کاملا مستقر هستند و می‌توان گفت تقریبا هر کسی که قصد بازگشت غیرقانونی داشته باشد، دستگیر می‌شود.» وی یادآور شد که روزانه بین ۴ تا ۵هزار نفر با پاسپورت رسمی وارد کشور می‌شوند.
برخی از این افراد که وارد می‌شوند، ممکن است که بازنگردند؛ اما مرزبانی بر حدود ۲۰۰کیلومتر مرز در شهرستان‌های تایباد، تربت‌جام و صالح‌آباد تسلط کامل دارد و این افراد را باز می‌گردانند. افغان‌ها با فرهنگ ایرانی انس گرفته‌اند عثمان سالاری با نقد رویکردهای یک‌جانبه و شتاب‌زده در طرد تمامی اتباع تصریح کرد: «بسیاری از این افراد کسانی بودند که در ایران متولد شده و با آب و هوای این کشور بزرگ شده‌اند؛ آنها با فرهنگ ما انس گرفته و خوی و الفت پیدا کرده‌اند.
طرد ناگهانی این افراد، به گمان بنده ایجاب می‌کرد که با دقت بیشتری همراه باشد. فردی که پس از انقلاب به ایران آمده، سال‌های طولانی در این کشور زیسته، فرزندانش در اینجا متولد شده و ازدواج کرده‌اند، نوعی درهم‌تنیدگی ایجاد کرده است.
اینکه بخواهید ناگهان او را از این کشور جدا کرده و به جایی بفرستید که صرفا نیاکانش در آنجا متولد شده‌اند، اقدامی بسیار دشوار و زیان‌بار برای یک مهاجر است.» افغان‌ها نیروی کار ماهری هستند وی با تاکید بر نقش مثبت اتباع در تامین نیروی کار مشاغل سخت و خدمات فنی افزود: «با توجه به اینکه این افراد در مشاغل سخت به خوبی فعالیت می‌کنند و پشتوانه انسانی و نیروی کار ماهری هستند، ایجاب می‌کرد برخورد متفاوتی صورت گیرد. ما همان زمان هم که مصاحبه کردیم، گفتیم نباید تصمیمات احساسی و هیجانی اتخاذ کرده و آنها را طرد کنیم.
به هر ترتیب، مجلس در این تصمیم مدخلیتی نداشته و این تصمیم برخی از آقایان بوده است. به باور من، باید به شیوه‌ای هوشمندانه‌تر و مدبرانه‌تر اقدام می‌شد؛ مضاف بر اینکه در جنگ‌های اخیر، افغانستانی‌ها با تمام وجود از ایران حمایت کردند.
یعنی زمانی که بحث تهاجم به ایران یا حمله اجنبی مطرح باشد، این غیرت اسلامی و دینی در آنها نیز وجود دارد که در برابر متجاوز ایستادگی کنند.» مگر در ایران مجرم نداریم؟! سالاری همچنین در پاسخ به دغدغه‌های امنیتی و مقایسه آمار جرم و جنایت مهاجران گفت: «درخصوص وجود افراد بزهکار و مجرم، مگر در خود ایران سالانه چندین‌میلیون پرونده نداریم؟
بسیاری از اینها ایرانی هستند که تبهکار یا مجرم خطرناک محسوب می‌شوند. اما در حوزه انتخابیه ما، با قدرت و قاطعیت نظارت می‌کنند و این نظارت، هوشمندانه و مقتدرانه است؛ هرچند این افرادی که بازمی‌گردند، واقعا جوانانی مستاصل هستند.» از سمت افغانستان خطری ما را تهدید نمی‌کند نماینده مردم تربت‌جام و تایباد در پاسخ به سوال خبرنگار «دنیای‌اقتصاد» درباره نگرانی‌های امنیتی در شرایط جنگی فعلی خاطرنشان کرد: «تحلیل شخصی من این است که ما از ناحیه افغانستان، خطری را متوجه ایران نمی‌دانیم.
تا این لحظه طالبان با ما علیه دشمن آمریکایی و صهیونیستی همسو و همراستا هستند؛ تاکید می‌کنم تا این لحظه. آنها حتی حاضر به همکاری هستند و رابطه‌شان بسیار حسنه، مثبت و مساعد است و خودشان نیز اجازه نمی‌دهند کسی علیه جمهوری اسلامی ایران اقدامی انجام دهد.» مردم افغانستان با ملت ایران همدل هستند وی با اشاره به عمق روابط دو ملت تاکید کرد: «در عین حال، به‌دلیل اشتراکات تاریخی، فرهنگی، زبانی و دینی، جمهوری اسلامی ایران در میان توده‌های مردم آنجا نفوذ ویژه‌ای دارد که واقعا ستودنی است.
من بارها گفته‌ام که نفوذ معنوی ایران در افغانستان، شاید از داخل خود ایران هم بیشتر باشد؛ این به دلیل استیلا و سیطره معنوی و نفوذی است که در قلوب مردم آنجا وجود دارد. این موضوع واقعا دستاورد نیروهای امنیتی ماست که انصافا عملکرد بسیار خوبی داشته و دارند و ما باید از این ظرفیت استفاده کنیم.»
