هوش مصنوعی چگونه مسیر پژوهش در یزد را تغییر می‌دهد؟

جعفر رحمانی، معاون برنامه‌ریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان یزد، در آغاز این نشست که با محوریت ارائه گزارش دانشگاه یزد با عنوان «هوش مصنوعی در پژوهش؛ آری و نه‌ها» در سالن اندیشه این سازمان برگزار شد، با اشاره به تحولات بنیادین فناوری‌های نوین هوش مصنوعی، بر ضرورت بازنگری در مسیر پژوهش و شیوه‌های حمایت مالی از فعالیت‌های تحقیقاتی تأکید کرد. وی با اشاره به سرعت رشد و تحول ابزارهای هوش مصنوعی اظهار داشت: پژوهشگران و جامعه دانشگاهی به‌طور گسترده از این ابزارها استفاده می‌کنند؛ بنابراین، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا باید از هوش مصنوعی استفاده کرد یا خیر، بلکه مسئله اساسی، چگونگی مواجهه هوشمندانه با این فناوری، کنترل آن و هدایت صحیح کاربردهایش در فرآیندهای علمی و اجرایی است.

ضرورت بازنگری در سازوکارهای پژوهشی استان معاون برنامه‌ریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان با تشریح دغدغه‌های دستگاه‌های سیاست‌گذار در حوزه پژوهش افزود: یکی از پرسش‌های اساسی پیش روی مدیران استان این است که ورود هوش مصنوعی تا چه اندازه فرآیندهای پژوهشی را متحول می‌کند و آیا سازوکارهای کنونی برای مدیریت و حمایت از پژوهش‌ها همچنان پاسخ‌گو هستند یا به بازنگری نیاز دارند. رحمانی با اشاره به قابلیت ابزارهایی همچون چت‌بات‌ها و موتورهای هوش مصنوعی مولد بیان کرد: این ابزارها سرعت تولید ادبیات تحقیق، بررسی پیشینه پژوهش، تدوین چارچوب‌های مفهومی و حتی تهیه پیش‌نویس راهبردهای توسعه‌ای را چندین برابر افزایش داده‌اند؛ با این حال، چالش‌هایی همچون اعتبارسنجی نتایج، اطمینان از اصالت داده‌ها و احتمال تولید خروجی‌های سطحی نیز در مقابل این ظرفیت‌ها قرار دارد.

وی تأثیر گسترش هوش مصنوعی بر مدل‌های مالی و حمایتی دولت در حوزه پژوهش را از دیگر موضوعات مهم دانست و تصریح کرد: هنگامی که ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های زمان‌بر پژوهشی را در مدت کوتاهی انجام دهند، باید بررسی کرد که ساختار هزینه‌کرد و پایش مالی طرح‌های پژوهشی استان چگونه باید متناسب با این تحولات اصلاح شود. رحمانی ادامه داد: در این شرایط، بازنگری در معیارهای تخصیص اعتبار و بررسی کارآمدی مدل‌های سنتی قراردادهای پژوهشی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و لازم است سازوکارهای متناسب با شرایط جدید مورد توجه قرار گیرد.

وی با تأکید بر ضرورت برخورد واقع‌بینانه و علمی با این فناوری گفت: هوش مصنوعی فرصتی کم‌نظیر برای تسهیل امور، کوتاه‌کردن مسیر برنامه‌ریزی و تدوین اسناد توسعه‌ای فراهم کرده است؛ اما دستیابی به بهره‌وری مطلوب، مستلزم همکاری و هم‌اندیشی جامعه دانشگاهی و دستگاه‌های حاکمیتی است. معاون سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خاطرنشان کرد: باید با تدوین خط‌مشی روشن و راهنمای عملی مشخص، زمینه اعتبارسنجی داده‌ها و بهره‌برداری ضابطه‌مند از هوش مصنوعی در زیست‌بوم پژوهش و تصمیم‌سازی استان فراهم شود.

هوش مصنوعی؛ ابزار کمکی پژوهش، نه جایگزین تفکر انسانی در ادامه این نشست، ابوالقاسم یوسفی بهابادی، عضو هیئت علمی گروه مهندسی صنایع دانشگاه یزد، در گزارشی با عنوان «هوش مصنوعی در پژوهش‌های علمی؛ آری‌ها و نه‌ها»، ابعاد سیاستی، چالش‌های اخلاقی و الزامات عملیاتی استفاده از این فناوری در فعالیت‌های علمی را تشریح کرد. وی با دسته‌بندی ابزارهای هوش مصنوعی در مراحل مختلف تحقیق، از جمله مرور پیشینه، نگارش، تحلیل داده‌ها و ویراستاری، اظهار داشت: هوش مصنوعی می‌تواند سرعت و بهره‌وری پژوهش را افزایش دهد، اما هرگز جایگزین تفکر انتقادی، قضاوت انسانی و مسئولیت علمی پژوهشگر نخواهد شد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه یزد، توهم مدل‌های هوش مصنوعی، تولید منابع و داده‌های جعلی، سوگیری‌های الگوریتمی و تضعیف اصالت علمی را از مهم‌ترین مخاطرات استفاده از این فناوری برشمرد و گفت: این چالش‌ها، ناشران و نهادهای علمی جهان را به سمت تدوین دستورالعمل‌های سخت‌گیرانه‌تر برای استفاده از هوش مصنوعی سوق داده است. شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی و صیانت از اعتبار علمی یوسفی بهابادی با تأکید بر ضرورت شفافیت و اعلام نحوه استفاده از هوش مصنوعی در طرح‌های پژوهشی افزود: رویکرد منطقی در زیست‌بوم پژوهش استان، نه انکار این فناوری و نه پذیرش بی‌قیدوشرط آن است؛ بلکه باید اصل «همکاری انسان و ماشین با اولویت عاملیت انسان» مبنای عمل قرار گیرد.

وی همچنین بر ضرورت راستی‌آزمایی دقیق خروجی‌های هوش مصنوعی در فرآیند داوری، نظارت و اجرای پژوهش‌ها تأکید کرد و رعایت محرمانگی داده‌های حاکمیتی و اصول اخلاق نشر را از الزامات اساسی استفاده از این فناوری دانست. به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه یزد، هوش مصنوعی باید به‌عنوان ابزاری کمکی در خدمت ارتقای کیفیت علمی، حل مسائل واقعی و پیشبرد اهداف توسعه‌ای استان قرار گیرد؛ رویکردی که تحقق آن مستلزم توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های فناوری، مسئولیت‌پذیری پژوهشگران و تدوین ضوابط روشن برای استفاده از این ابزار در فعالیت‌های علمی است.