انقلاب اسلامی جزئی از برکات حوزه علمیه قم است

آیت‌الله حاج شیخ جعفر سبحانی پیش از ظهر امروز در مراسم افتتاحیه سال تحصیلی جدید حوزه‌های علمیه که در مدرسه مبارکه فیضیه قم برگزار شد، با اشاره به آیه ۱۲۲ سوره توبه «وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ»، به تبیین جایگاه علم‌آموزی، تفقه در دین، تبلیغ و تربیت دینی در جامعه اسلامی پرداختند. وی اظهار کردند: این آیه شریفه را می‌توان ناظر بر حرکت جمعی برای کسب دانش، فراگیری معارف دینی و عالم شدن دانست؛ به این معنا که همه مردم یک جامعه نمی‌توانند برای فراگیری علوم و معارف دینی در یک مرکز علمی حضور پیدا کنند، بلکه باید گروهی از هر منطقه برای تحصیل علم و تفقه در دین به مراکز علمی مراجعه کنند و پس از کسب دانش و معرفت، به میان مردم و مناطق خود بازگردند و آنان را هدایت و آموزش دهند.

آیت‌الله سبحانی با بیان اینکه این منطق، یکی از مبانی مهم در شکل‌گیری حوزه‌های علمیه در طول تاریخ بوده است، افزودند: طبیعی است که همه مردم ایران نمی‌توانند برای فراگیری علوم دینی به شهر مقدس قم بیایند؛ ازاین‌رو لازم است از هر استان و منطقه، گروهی برای تحصیل علوم دینی به حوزه علمیه قم مراجعه کنند و پس از طی مراحل علمی و کسب دانش لازم، به مناطق خود بازگردند. این افراد پس از بازگشت به شهرها و مناطق خود، وظیفه دارند آنچه را آموخته‌اند در اختیار مردم قرار دهند و در زمینه آموزش، تبیین و تبلیغ معارف دینی ایفای نقش کنند.

ایشان تصریح کردند: بر اساس چنین برداشتی، حوزه‌های علمیه‌ای که در طول تاریخ شکل گرفته‌اند نیز کارکردی مشابه داشته‌اند؛ به این معنا که طلاب و عالمان دینی برای کسب دانش و فراگیری علوم اسلامی در مراکز علمی حضور می‌یافتند و پس از رسیدن به مرحله‌ای از توانایی علمی، به شهرها و مناطق خود بازمی‌گشتند تا مردم را با معارف دینی آشنا و آنان را در مسیر صحیح هدایت کنند. حوزه‌های علمیه؛ مراکز تربیت عالمان و مبلغان معظم له با اشاره به پیشینه تاریخی حوزه‌های علمیه خاطرنشان کردند: این سنت علمی و آموزشی در طول قرن‌ها استمرار داشته و حوزه‌های علمیه همواره یکی از مهم‌ترین مراکز تربیت عالمان، مبلغان و اندیشمندان دینی بوده‌اند.

طلاب علوم دینی در این مراکز، ضمن فراگیری علوم اسلامی، با معارف دینی، مبانی اعتقادی، احکام و آموزه‌های اسلامی آشنا می‌شوند و پس از تکمیل تحصیلات خود، برای انجام وظایف دینی و اجتماعی به نقاط مختلف اعزام یا به مناطق خود بازمی‌گردند. این مرجع تقلید با اشاره به نقش حوزه علمیه قم در این مسیر اظهار کردند: مرحوم آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره) در سال ۱۳۰۱ شمسی حوزه علمیه قم را تأسیس کرد و از آن زمان، این حوزه به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و دینی جهان تشیع تبدیل شد.

یک قرن فعالیت علمی و دینی حوزه علمیه قم ایشان ادامه دادند: حوزه علمیه قم طی این یک قرن، به مرکزی برای تربیت علما، فضلا و مبلغان تبدیل شده و آثار و برکات فراوانی برای ایران و حتی خارج از کشور به همراه داشته است. حضرت آیت‌الله سبحانی با بیان اینکه دامنه فعالیت حوزه علمیه قم محدود به یک منطقه یا کشور نبوده است، گفتند: عالمان و دانش‌آموختگان این حوزه در طول سالیان متمادی در مناطق مختلف کشور و همچنین در دیگر کشورها حضور یافته و به ترویج، آموزش و تبیین معارف اسلامی پرداخته‌اند.

معظم له تأکید کردند: حوزه علمیه قم در طول یک قرن گذشته خدمات بزرگی در عرصه حفظ و گسترش دین داشته است و شخصیت‌های علمی و دینی فراوانی در این حوزه تربیت شده‌اند که هر یک در دوره‌ای از تاریخ، در پاسداری از معارف اسلامی و هدایت جامعه نقش‌آفرین بوده‌اند. انقلاب اسلامی؛ از برکات حوزه علمیه قم حضرت آیت‌الله سبحانی همچنین انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران را از جمله برکات حوزه علمیه قم دانستند و اظهار کردند: حوزه علمیه قم در طول یک قرن گذشته شخصیت‌هایی را تربیت کرده است که در حفظ و تقویت باورهای دینی مردم ایران و حتی دیگر ملت‌ها نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

بخشی از آثار و برکات این حرکت علمی و دینی را می‌توان در شکل‌گیری جریان‌های فکری و اجتماعی مؤثر در جامعه و در نهایت پیروزی انقلاب اسلامی مشاهده کرد. این مرجع تقلید خاطرنشان کردند: استمرار فعالیت‌های علمی، آموزشی، پژوهشی و تبلیغی حوزه‌های علمیه می‌تواند زمینه‌ساز تربیت عالمانی باشد که ضمن برخورداری از دانش و توان علمی، بتوانند نیازهای دینی و معرفتی جامعه را پاسخ دهند و معارف اسلامی را در داخل و خارج از کشور تبیین و گسترش دهند.

ضرورت توجه جدی به امر آموزش حضرت آیت‌الله سبحانی با تأکید بر ضرورت توجه جدی به امر آموزش در حوزه‌های علمیه و کاهش تعطیلات درسی را خواستار شدند و گفتند: در برنامه‌ریزی سال تحصیلی جدید باید به گونه‌ای عمل شود که در کنار توجه به مناسبت‌ها و برنامه‌های مختلف، امر مهم آموزش و تحصیل طلاب با وقفه و آسیب مواجه نشود. ایشان با اشاره به اهمیت و جایگاه آموزش در نظام حوزوی اظهار کردند: یکی از مسائل مهمی که باید در برنامه‌ریزی‌های حوزه‌های علمیه مورد توجه جدی قرار گیرد، مسئله آموزش و فراهم‌کردن زمینه مناسب برای تحصیل طلاب است.

معظم له افزودند: در سال‌های گذشته، به دلایل مختلف، از جمله وقوع برخی حوادث و شرایط ناخواسته، میزان تعطیلات در حوزه‌های علمیه افزایش پیدا کرده است و استمرار این وضعیت می‌تواند به روند آموزشی طلاب آسیب وارد کند؛ از این رو لازم است در تنظیم برنامه سال تحصیلی جدید، مسئله کاهش تعطیلات و حفظ انسجام برنامه آموزشی حوزه با جدیت بیشتری دنبال شود. البته مناسبت‌ها و برنامه‌های مختلف جایگاه خود را دارند و باید مورد توجه قرار گیرند، اما نباید به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که در کنار سایر فعالیت‌ها، امر مهم تحصیل و آموزش طلاب آسیب ببیند.

حضرت آیت‌الله سبحانی خاطرنشان کردند: حوزه‌های علمیه رسالت‌های متعددی بر عهده دارند و برنامه‌های فرهنگی، تبلیغی، اجتماعی و مناسبتی نیز بخشی از فعالیت‌های حوزه محسوب می‌شود، اما در این میان، آموزش و تحصیل از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و باید در برنامه‌ریزی‌ها به گونه‌ای عمل شود که هیچ‌یک از این فعالیت‌ها موجب تضعیف روند آموزشی طلاب نشود. ایشان تأکید کردند: برنامه‌ریزی سال تحصیلی باید با هدف استفاده حداکثری از فرصت‌های آموزشی انجام شود تا طلاب بتوانند با تمرکز و آرامش بیشتری به تحصیل بپردازند و مسیر علمی خود را به شکل منظم و مستمر دنبال کنند.

فقه و اصول محور اصلی آموزش حوزه باقی بماند حضرت آیت‌الله سبحانی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت حفظ جایگاه فقه و اصول در برنامه آموزشی حوزه‌های علمیه تأکید کردند و افزودند: در کنار توسعه و تقویت رشته‌های تخصصی، نباید جایگاه آموزش‌های اصلی و پایه حوزه، به‌ویژه فقه و اصول، تحت تأثیر قرار گیرد. معظم له با اشاره به توسعه رشته‌های تخصصی در حوزه‌های علمیه اظهار کرد: رشته‌های تخصصی که امروز در حوزه وجود دارد، از یادگارهای مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(ره) است و این ظرفیت علمی و آموزشی باید به شکل مناسب مورد استفاده قرار گیرد.

این مرجع تقلید افزودند: ایجاد و توسعه رشته‌های تخصصی، فرصت ارزشمندی برای تربیت نیروهای علمی در عرصه‌های مختلف است و باید از این ظرفیت به خوبی بهره گرفت؛ با این حال، توسعه آموزش‌های تخصصی نباید به گونه‌ای باشد که به آموزش فقه و اصول لطمه وارد شود یا از اهمیت و جایگاه این دو دانش اساسی در برنامه آموزشی حوزه کاسته شود. پیشنهاد فعالیت مراکز تخصصی در نوبت بعدازظهر حضرت آیت‌الله سبحانی با اشاره به ضرورت ایجاد توازن میان آموزش‌های تخصصی و دروس اصلی حوزه گفتند: پیشنهاد ما این بوده است که آموزش‌های تخصصی در ساعات بعدازظهر برگزار شود و ساعات صبح به صورت متمرکز به آموزش فقه و اصول اختصاص پیدا کند.

با چنین برنامه‌ریزی‌ای می‌توان ضمن حفظ و تقویت رشته‌های تخصصی، زمینه را برای تحصیل منظم و متمرکز طلاب در فقه و اصول نیز فراهم کرد و اجازه نداد که گسترش رشته‌های تخصصی موجب تضعیف آموزش‌های اصلی حوزه شود. ایشان تصریح کرد: فقه و اصول، از ارکان اساسی نظام آموزشی حوزه‌های علمیه به شمار می‌رود و طلاب باید در این دو عرصه، آموزش عمیق، مستمر و منسجمی داشته باشند.

بنابراین، برنامه‌ریزی آموزشی باید به نحوی باشد که ساعات و فرصت کافی برای تحصیل جدی و متمرکز در این دروس اختصاص یابد. ضرورت برنامه‌ریزی منسجم برای سال تحصیلی جدید آیت‌الله سبحانی در ادامه بر ضرورت بازنگری و دقت بیشتر در برنامه‌ریزی آموزشی حوزه‌های علمیه تأکید کرد و گفت: در برنامه‌ریزی سال تحصیلی جدید باید به گونه‌ای عمل شود که از یک سو ظرفیت‌های جدید و رشته‌های تخصصی حوزه تقویت شود و از سوی دیگر، آموزش‌های پایه و اصلی، به‌ویژه فقه و اصول، با قوت و تمرکز بیشتری دنبال شود.

باید تلاش شود همه برنامه‌های حوزه در خدمت رسالت اصلی آن، یعنی تربیت عالمان و طلاب توانمند و برخوردار از بنیه علمی قرار گیرد و هیچ برنامه‌ای نباید به قیمت آسیب‌دیدن روند تحصیل و آموزش طلاب تمام شود. تبلیغ و وعظ نباید در حاشیه باشد حضرت آیت‌الله سبحانی با اشاره به اهمیت جایگاه تبلیغ در ساختار فعالیت‌های حوزه‌های علمیه اظهار کردند: نباید تبلیغ و وعظ را دست‌کم بگیریم؛ بلکه توجه به این عرصه باید در کنار سایر رشته‌های تخصصی حوزه مورد اهتمام جدی قرار گیرد.

ایشان با بیان اینکه تولید علم و معارف دینی زمانی می‌تواند آثار اجتماعی و فرهنگی خود را نشان دهد که به جامعه منتقل شود، افزودند: فقیه را می‌توان به کسی تشبیه کرد که غذا را آماده و طبخ می‌کند؛ اما اگر این غذا به دست مردم نرسد، زحمتی که برای تهیه آن کشیده شده است، عملاً نمی‌تواند مورد استفاده قرار گیرد و فایده‌ای برای جامعه نخواهد داشت. معظم له ادامه دادند: در حوزه‌های علمیه، علما و فقها به تولید و تبیین معارف، احکام و اندیشه‌های دینی می‌پردازند، اما بخش مهم دیگری که نباید از آن غفلت شود، رساندن این معارف به مردم و تبدیل آن به زبانی قابل فهم برای عموم جامعه است.

مبلغان؛ حلقه ارتباطی حوزه و جامعه حضرت آیت‌الله سبحانی با تأکید بر نقش مبلغان در انتقال معارف دینی به جامعه تصریح کردند: مبلغان باید معارف و اندیشه‌هایی را که در حوزه‌های علمیه تولید و تبیین می‌شود، با زبانی روان، قابل فهم و متناسب با نیازهای مردم در اختیار جامعه قرار دهند. ایشان افزودند: اگر میان تولید معارف دینی و انتقال آن به مردم فاصله ایجاد شود، بخش قابل توجهی از ظرفیت علمی و فکری حوزه نمی‌تواند به درستی در جامعه اثرگذار باشد؛ ازاین‌رو، تبلیغ را باید یکی از ارکان مهم و اثرگذار در تحقق رسالت اجتماعی حوزه‌های علمیه دانست.

معظم له با اشاره به اینکه گاهی یک سخنرانی، موعظه یا بیان ساده و قابل فهم می‌تواند تأثیر عمیقی بر زندگی افراد داشته باشد، خاطرنشان کرد: نمونه‌های فراوانی وجود دارد که نشان می‌دهد فعالیت تبلیغی و ارتباط مستقیم روحانیون با مردم می‌تواند زمینه‌ساز هدایت و تقویت باورهای دینی در جامعه باشد. روایت آیت‌الله سیدان از تأثیر مواعظ مرحوم کافی(ره) حضرت آیت‌الله سبحانی برای تبیین اهمیت تبلیغ و نقش آن در زندگی مردم، به خاطره‌ای از آیت‌الله سیدان اشاره کردند و گفتند: آیت‌الله سیدان، داستانی را نقل می‌کرد که مربوط به حدود ۴۰ یا ۵۰ سال پیش و ایام ماه مبارک رمضان بود.

آیت‌الله سیدان نقل می‌کرد که در تهران سوار تاکسی شده بود و متوجه می‌شود راننده تاکسی به سخنرانی یکی از روحانیون گوش می‌دهد. راننده، نوار یکی از سخنرانی‌های مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین کافی(ره) را پخش کرده بود.

آیت‌الله سیدان می‌گفت راننده در همان حال به او گفته بود: «اگر این روحانی و مواعظ او نبود، من تا امروز روزه نمی‌گرفتم؛ اما به واسطه سخنان و مواعظ او، در ماه رمضان روزه می‌گیرم.» یک نمونه روشن از آثار اجتماعی تبلیغ دینی معظم له با بیان اینکه این خاطره نمونه‌ای روشن از تأثیرگذاری تبلیغ دینی در زندگی افراد است، اظهار کرد: چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد که گاهی یک مبلغ و یک سخنرانی می‌تواند در باور، رفتار و سبک زندگی یک فرد تأثیر بگذارد و او را به انجام یک وظیفه دینی پایبند کند. بنابراین نباید تصور کنیم که تبلیغ و وعظ، فعالیتی فرعی یا کم‌اهمیت در کنار فعالیت‌های علمی و تخصصی حوزه است؛ بلکه تبلیغ می‌تواند ثمره تلاش‌های علمی و معرفتی حوزه را به میان مردم ببرد و زمینه بهره‌مندی جامعه از این معارف را فراهم کند.

ضرورت تقویت تبلیغ حضرت آیت‌الله سبحانی در ادامه بر ضرورت توجه جدی به عرصه تبلیغ تأکید کردند و گفتند: لازم است مدیریت حوزه علمیه، بخش تبلیغ را همانند سایر رشته‌های تخصصی مورد توجه جدی تر قرار دهد و برای تقویت و توسعه این عرصه برنامه‌ریزی بیشتری داشته باشد. ایشان خاطرنشان کرد: همان‌گونه که برای رشته‌های تخصصی و علمی حوزه، برنامه‌ریزی، آموزش و تربیت نیرو صورت می‌گیرد، عرصه تبلیغ نیز نیازمند توجه، ساماندهی، آموزش و تربیت مبلغان توانمند است تا بتوانند معارف و اندیشه‌های دینی را به شکلی مؤثر، دقیق و متناسب با نیازهای روز جامعه به مردم منتقل کنند.

حضرت آیت‌الله سبحانی تأکید کرد: توجه به تبلیغ و وعظ، در حقیقت توجه به مرحله انتقال و بهره‌برداری جامعه از معارف و اندیشه‌هایی است که در حوزه‌های علمیه تولید و تبیین می‌شود و از این منظر، این عرصه باید جایگاه شایسته خود را در برنامه‌های حوزه‌های علمیه پیدا کند. ضرورت گسترش ارتباطات علمی حوزه‌های علمیه با مراکز علمی و حوزوی جهان این مرجع تقلید بر ضرورت بازتعریف و تقویت مناسبات علمی حوزه‌های علمیه با مراکز علمی، دانشگاهی و حوزوی در خارج از کشور تأکید کردند و اظهار داشتند: حوزه علمیه باید ارتباط خود را با حوزه‌ها و مراکز علمی جهان گسترش دهد و از ظرفیت‌های علمی موجود در کشورهای مختلف برای توسعه و تعمیق مباحث پژوهشی استفاده کند.

ایشان با بیان اینکه فعالیت علمی حوزه نباید در محدوده‌ای بسته و منطقه‌ای دنبال شود، افزودند: لازم است حوزه‌های علمیه در کنار فعالیت‌های علمی و پژوهشی داخلی، حضور و ارتباط مؤثرتری در عرصه علمی بین‌المللی داشته باشند تا امکان تبادل تجربیات، آشنایی با دیدگاه‌های مختلف و شکل‌گیری گفت‌وگوهای علمی میان پژوهشگران فراهم شود. معظم له همچنین پیشنهاد کرد هر سال یک موضوع مهم و دارای ظرفیت علمی انتخاب و همایشی بین‌المللی با حضور محققان و اندیشمندان داخلی و خارجی درباره آن برگزار شود.

برگزاری سالانه همایش‌های علمی با حضور پژوهشگران داخلی و خارجی حضرت آیت‌الله سبحانی با اشاره به ظرفیت حوزه علمیه قم برای تبدیل شدن به مرکزی فعال در تعاملات علمی بین‌المللی تصریح کردند: برگزاری منظم همایش‌های علمی با حضور پژوهشگران داخلی و خارجی می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت ارتباطات علمی و ایجاد شبکه‌ای پایدار میان حوزه علمیه قم و دیگر حوزه‌ها و مراکز علمی جهان فراهم کند. ایشان افزودند: اگر هر سال موضوعی مهم و مناسب برای بررسی علمی انتخاب شود و محققان و اندیشمندان از کشورهای مختلف در این زمینه به ارائه مقاله و دیدگاه بپردازند، حوزه علمیه قم می‌تواند بیش از گذشته به محل تعامل و گفت‌وگوی علمی میان اندیشمندان جهان تبدیل شود.

این رویکرد علاوه بر تقویت ارتباطات علمی، می‌تواند به شناسایی مسائل مشترک، بررسی دیدگاه‌های مختلف و فراهم شدن زمینه برای انجام پژوهش‌های مشترک میان مراکز علمی و حوزوی منجر شود. حضرت آیت‌الله سبحانی با تأکید بر اهمیت انتخاب موضوعات مناسب برای این همایش‌ها خاطرنشان کردند: موضوعات انتخاب‌شده باید ماهیتی علمی داشته و حتی‌الامکان از موضوعات تنش‌زا فاصله داشته باشند تا زمینه گفت‌وگو و همفکری میان پژوهشگران با دیدگاه‌ها و مذاهب مختلف فراهم شود.

باید موضوعاتی را انتخاب کنیم که امکان گفت‌وگوی علمی میان اندیشمندان شیعه و اهل سنت و همچنین پژوهشگران داخل و خارج از کشور را فراهم کند. هدف از برگزاری چنین نشست‌هایی باید ایجاد فضای علمی مشترک و فراهم کردن امکان طرح و بررسی دیدگاه‌های مختلف باشد.

معظم له با اشاره به برخی موضوعات دارای ظرفیت برای گفت‌وگوی علمی مشترک اظهار کرد: مباحثی همچون «رب»، «اله»، «عبادت» و مفهوم «بدعت» از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند در یک فضای علمی و پژوهشی مشترک مورد بررسی قرار گیرند. موضوعاتی برای گفت‌وگوی مشترک علمی حضرت آیت‌الله سبحانی با اشاره به ظرفیت‌های پژوهشی موجود در مفاهیم بنیادین دینی گفتند: موضوعاتی مانند «رب»، «اله»، «عبادت» و «بدعت» می‌توانند محور یک گفت‌وگوی علمی مشترک میان پژوهشگران حوزه‌های مختلف قرار گیرند و محققان حوزه علمیه قم و همچنین اندیشمندان اهل سنت درباره ابعاد و مفاهیم مرتبط با این موضوعات به ارائه دیدگاه بپردازند.

ایشان افزودند: طرح این مباحث در یک فضای علمی و به دور از رویکردهای تنش‌زا می‌تواند به شناخت دقیق‌تر دیدگاه‌های مختلف و افزایش زمینه‌های تفاهم و گفت‌وگوی علمی میان پژوهشگران مذاهب اسلامی کمک کند. برگزاری نشست‌ها و همایش‌های علمی با محوریت مفاهیم مشترک و مسائل قابل بررسی از منظرهای گوناگون، می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای توسعه دیپلماسی علمی حوزه‌های علمیه و تقویت ارتباط میان مراکز علمی و حوزوی جهان باشد.

حضرت آیت‌الله سبحانی همچنین «احکام سفر» را یکی دیگر از موضوعات دارای ظرفیت برای پژوهش و بررسی علمی عنوان کردند و افزودند: موضوع سفر از جمله مباحثی است که احکام و مسائل متعددی را دربرمی‌گیرد و می‌توان آن را به صورت جامع و با مشارکت گروهی از پژوهشگران مورد بررسی قرار داد. ایشان با اشاره به یک پژوهش فردی در این زمینه اظهار کردند: در پژوهشی که به صورت فردی انجام شده، برای موضوع سفر ۳۸ حکم مختلف شناسایی شده است.

بررسی جامع این احکام و مسائل می‌تواند از طریق یک کار پژوهشی جمعی دنبال شود و پژوهشگران با گردآوری، دسته‌بندی و بررسی دیدگاه‌های مختلف، ابعاد گوناگون این موضوع را مورد مطالعه قرار دهند. تأکید بر پژوهش‌های مشترک و تقویت گفت‌وگوی علمی حضرت آیت‌الله سبحانی در ادامه بر ضرورت حرکت حوزه‌های علمیه به سمت پژوهش‌های جمعی و بین‌المللی تأکید و اظهار کردند: شناسایی موضوعات علمی مشترک و دارای ظرفیت گفت‌وگو، می‌تواند زمینه همکاری میان پژوهشگران حوزه‌های علمیه، مراکز دانشگاهی و علمی داخل و خارج از کشور را فراهم کند.

معظم له تصریح کرد: برگزاری همایش‌های بین‌المللی با موضوعات علمی، مشخص و حتی‌الامکان غیرتنش‌زا، در کنار انجام پژوهش‌های مشترک، می‌تواند به گسترش ارتباطات علمی حوزه علمیه قم با مراکز علمی و حوزوی جهان کمک کند و جایگاه قم را به عنوان یکی از مراکز مهم گفت‌وگوی علمی در جهان اسلام بیش از پیش تقویت کند. حضرت آیت‌الله سبحانی در پایان بر اهمیت برنامه‌ریزی مستمر برای توسعه این ارتباطات تأکید و اظهار کردند: انتخاب موضوعات مناسب، دعوت از محققان و اندیشمندان داخلی و خارجی و فراهم کردن زمینه برای گفت‌وگوی علمی میان آنان، می‌تواند مسیر تازه‌ای را برای تعاملات علمی حوزه‌های علمیه با مراکز علمی جهان ایجاد کند.

منبع:خبر حوزه