اصفهان از چاو و چاپ سنگی تا فناوری‌های دیجیتال؛میراثی که موزه می‌خواهد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – مرجان سیف‌الدین: داستان چاپ در اصفهان از قرن‌ها پیش و با تلاش برای انتقال و تکثیر دانش آغاز شده و امروز، پس از عبور از نسخه‌نویسی، چاپ سنگی و سربی، به فناوری‌های دیجیتال رسیده است؛ مسیری که به گفته پیشکسوتان، بخشی از مهارت‌های آن در گذر زمان در حال فراموشی است و نیازمند ثبت و نگهداری در موزه‌ای تخصصی است. بسیاری از پژوهشگران، ورود کلمه «چاپ» به زبان فارسی را به اواخر قرن هفتم هجری و زمان سلطنت گیخاتوخان، پسر اباقاخان مغول (۶۹۰ تا ۶۹۴ق)، نسبت می‌دهند.

در این دوران، پول‌های کاغذی‌ای به نام «چاو» یا «کائو» رواج یافت که بعدها ریشه واژه چاپ شمرده شد. از سوی دیگر، برخی نیز معتقدند واژه «چاپ» از «چهاب» یا «چهابه» در زبان هندی گرفته شده است که به معنای مهری است که با آن روی پارچه نقش می‌زدند.

به هر روی، این واژه با تاریخ نقش‌زنی و مهرزنی گره خورده است. اصفهان؛ پیشگام چاپ در ایران و خاورمیانه محمدحسین ریاحی، اصفهان‌شناس، در این باره به خبرنگار مهر می‌گوید: پیش از ورود فناوری چاپ، دانش در ایران از طریق «نسخه‌نویسی» منتقل می‌شد.

این استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: در این دوران، کتاب‌ها آثار هنری گران‌بهایی بودند که توسط کاتبان ماهر، با خطوطی همچون نسخ، ثلث و نستعلیق و با تزئینات بسیار ظریف، از جمله تذهیب، در سکونتگاه‌های علمی بزرگ، از جمله اصفهان، تولید می‌شدند. وی با اشاره به اینکه اصفهان در دوران صفویه، به دلیل برخورداری از مراکز علمی و کتابخانه‌های عظیم، یکی از قطب‌های اصلی تولید نسخه‌های خطی و تزئینات کتاب بود، گفت: در همین راستا، اصفهان با میراث عظیم دوران صفویه، به صحنه یک رویداد استثنایی در زمینه چاپ تبدیل شد.

چاپخانه کلیسای وانک؛ کهن‌ترین چاپخانه خاورمیانه چاپخانه کلیسای وانک در جلفای اصفهان، قدیمی‌ترین چاپخانه ایران و خاورمیانه است که با حروف سنگی به چاپ اشتغال داشت. ۱۸۸ سال پس از اختراع گوتنبرگ و در سال ۱۰۱۷ شمسی (۱۶۳۸ میلادی)، نخستین کتاب ایران و خاورمیانه، یعنی «زبور داوود»، به دست پیشوای مذهبی ارامنه جلفای اصفهان، خاچادور گساراتسی، در این کلیسا به چاپ رسید.

از این کتاب تنها یک نسخه باقی است که در کتابخانه بودلین دانشگاه آکسفورد انگلستان نگهداری می‌شود و فتوکپی آن در موزه کلیسای وانک اصفهان قرار دارد. ریاحی در این باره توضیح داد: خلیفه وقت ارامنه جلفای اصفهان، اسقف خاچادور گساراتسی، از اختراع گوتنبرگ آگاه شد و یکی از روحانیان را برای تحقیق به اروپا فرستاد.

وی توضیح داد: پس از بازگشت او، بر اساس توضیحات و مشاهدات به‌دست‌آمده و بدون دسترسی به تجربه یا نمونه گوتنبرگ، استادان ارمنی جلفا با همکاری خلیفه دست به کار شدند و تمامی اجزای چاپخانه، شامل ماشین، حروف، کاغذ، مرکب و جز آن را با دست و به‌طور کاملاً بومی ساختند. وی با بیان اینکه آنان نخستین کتاب را در ایران چاپ کردند، گفت: در یادداشت‌های همان کتاب آمده است: «یک سال و پنج ماه است که روز و شب بدون وقفه با کل اعضا به کار مشغولیم، برای اینکه نه از جایی دیده‌ایم و نه استادی داشته‌ایم.» نسل جدید باید میراث پیشکسوتان صنعت چاپ را حفظ کند علی اشفاق از پیشکسوتان و از نسل دوم فعالان صنعت چاپ در استان اصفهان و وارث شغل پدری است که در سال ۱۳۴۳ چاپخانه خود را راه‌اندازی کرد.

وی که به‌صورت حرفه‌ای از ۱۵ سالگی وارد صنعت چاپ شد و در رشته گرافیک ادامه تحصیل داد، با اشاره به ویژگی‌های چاپخانه‌داران قدیم اصفهان به خبرنگار مهر گفت: پیشکسوتان این صنعت افرادی دقیق، منظم و سختکوش بودند و برای حفظ و توسعه هنر چاپ، سختی‌های زیادی را تحمل کردند. بسیاری از مهارت‌هایی که امروز در اختیار فعالان این حوزه قرار دارد، حاصل تجربه و آموزش همان نسل است.

اصفهان؛ یکی از خاستگاه‌های مهم چاپ در ایران علی اشفاق ادامه داد: چاپ سربی نیز تا چند دهه پیش بخش مهمی از صنعت چاپ ایران و اصفهان بود و اگرچه امروز تقریباً از چرخه اصلی تولید خارج شده، هنوز به‌صورت محدود مورد استفاده قرار می‌گیرد. وی درباره تفاوت چاپ سنتی و چاپ مدرن گفت: در گذشته بخش قابل توجهی از فرآیند چاپ به مهارت حروف‌چین، فرم‌بند و چاپچی وابسته بود، اما امروز ماشین‌آلات و فناوری‌های دیجیتال بخش عمده این فرآیند را انجام می‌دهند و نقش اپراتور بیشتر به مدیریت و کنترل دستگاه محدود شده است.

این پیشکسوت خاطرنشان کرد: برخلاف برخی صنایع مانند نجاری که محصولات دست‌ساز همچنان قابلیت حفظ و عرضه به عنوان آثار اصیل را دارند، بسیاری از فنون چاپ سربی به دلیل تغییر فناوری عملاً قابل بازتولید نیستند. روز کاری چاپخانه‌های قدیم چگونه می‌گذشت؟

وی درباره فرآیند تولید در چاپخانه‌های سنتی توضیح داد: سفارش پس از بررسی فنی از نظر ابعاد و اندازه، به حروف‌چین تحویل داده می‌شد. در چاپخانه‌های کوچک، معمولاً حروف‌چینی و فرم‌بندی توسط یک نفر انجام می‌شد، در حالی که در چاپخانه‌های بزرگ‌تر این وظایف از یکدیگر تفکیک شده بود.

اشفاق افزود: پس از بسته‌شدن فرم، نمونه اولیه چاپ می‌شد و مرحله «غلط‌گیری» انجام می‌گرفت. حروف‌چین و مسئول کارگاه متن را با نمونه چاپ‌شده تطبیق می‌دادند تا اشتباه‌هایی مانند جابه‌جایی حروف یا افتادن یک حرف از کلمات اصلاح شود.

وی ادامه داد: پس از تأیید نمونه، کاغذ تهیه و چاپ نهایی انجام می‌شد. محصول چاپ‌شده پس از مدتی برای خشک‌شدن به بخش صحافی منتقل می‌شد و مراحل تکمیلی مانند لب‌چسب، پرفراژ و سایر عملیات صحافی روی آن انجام می‌گرفت.

تحول صنعت چاپ در سه دهه گذشته این فعال صنعت چاپ با اشاره به تحولات گسترده صنعت چاپ در سه دهه اخیر گفت: در گذشته دستگاه‌های افست عمدتاً در ابعاد ۵۰×۷۰ و ۱۰۰×۷۰ و با تعداد رنگ محدود فعالیت می‌کردند، اما امروز دستگاه‌هایی با تعداد رنگ بیشتر، سرعت بالاتر و فناوری‌های پیشرفته در اختیار صنعت چاپ قرار گرفته است. وی اضافه کرد: چاپ عریض، چاپ دیجیتال، چاپ سه‌بعدی، چاپ مدارچاپی، چاپ روی اجسام سخت و دوار و انواع دیگر فناوری‌های چاپ، بخشی از ظرفیت‌های امروزی این صنعت هستند و در مجموع می‌توان از حدود ۱۴ نوع فناوری چاپ در کشور نام برد.

ضرورت حفظ میراث صنعت چاپ در اصفهان اشفاق با اشاره به تفاوت نسل جدید و قدیم چاپخانه‌داران اظهار کرد: نسل قدیم، چاپخانه‌داری را بخش مهمی از زندگی خود می‌دانست و به این حرفه افتخار می‌کرد. نسل جدید نیز علاقه‌مند به این صنعت است، اما به دلیل تغییر فناوری و شرایط کاری، طبیعی است که بخشی از مهارت‌های نسل گذشته به آنها منتقل نشده باشد.

اشفاق بر ضرورت راه‌اندازی موزه صنعت چاپ در این شهر تأکید کرد و گفت: اصفهان به عنوان یکی از شهرهای مهم و تاریخی صنعت چاپ ایران، به موزه‌ای برای حفظ این میراث نیاز دارد تا تجهیزات، اسناد و ابزارهای قدیمی این صنعت برای آیندگان حفظ شود. پیشکسوت ۸۰ ساله: جوانان باید با تاریخ و فنون چاپ قدیم آشنا شوند میر مجتبی هاشمی، پیشکسوت 80 ساله صنعت چاپ با اشاره به تحولات گسترده این صنعت گفت: فناوری‌های جدید بسیاری از دشواری‌های چاپ سنتی را کاهش داده، اما جوانان باید در کنار آشنایی با فناوری‌های نوین، فنون و تجربه‌های چاپ قدیم را نیز بشناسند.

وی درباره ورود خود به صنعت چاپ اظهار کرد: از پنج‌سالگی در کنار پدرم در چاپخانه مشغول به کار شدم. پس از پایان کلاس اول و یادگیری حروف، نام همکلاسی‌هایم را با حروف چاپ می‌چیدم و به آنها نشان می‌دادم و هم خودم و هم آنها از این کار ذوق می‌کردم.

هاشمی افزود: به مرور زمان و بدون آنکه به صورت رسمی نزد استادکار آموزش ببینم، این حرفه را یاد گرفتم و سال‌ها در صنعت چاپ فعالیت کردم. این پیشکسوت صنعت چاپ با اشاره به دشواری‌های کار در گذشته گفت: با توجه به فناوری‌های پیشرفته امروز، بسیاری از سختی‌هایی که در چاپ سنتی وجود داشت، دیگر وجود ندارد و فرآیندهای چاپ با سرعت و سهولت بیشتری انجام می‌شود.

وی ادامه داد: در گذشته کارگران چاپخانه به دلیل شرایط کاری و تماس با مواد مورد استفاده در چاپ، با بیماری‌های مختلفی مواجه می‌شدند و برخی از آنها به بیماری سل مبتلا می‌شدند؛ اما با پیشرفت فناوری و تغییر روش‌های چاپ، بسیاری از این مشکلات کاهش یافته است. وی فناوری‌های جدید را در مجموع اتفاقی مثبت برای صنعت چاپ دانست و تأکید کرد: در کنار استفاده از فناوری‌های جدید، ضروری است جوانان با سیر تحول صنعت چاپ، هم از نظر علمی و هم عملی، آشنا شوند و دانشجویان رشته‌های مرتبط باید از موزه‌های صنعت چاپ بازدید و حتی یک دوره کارآموزی در حوزه چاپ سنتی را در سوابق کاری خود داشته باشند تا با دشواری‌ها، مهارت‌ها و تجربیات نسل‌های گذشته آشنا شوند.

گذار صنعت چاپ از هنر دست به دقت ماشین داستان چاپ در اصفهان تنها روایت ورود یک ماشین یا فناوری تازه به ایران نیست؛ بلکه داستان انتقال دانش، تلاش برای بازآفرینی فناوری، شکل‌گیری مهارت‌های تخصصی و پیوند میان تجربه نسل‌های گذشته و امکانات امروز است. اصفهان در این مسیر، نه فقط به عنوان شهری تاریخی و هنری، بلکه به عنوان یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های انتقال و تکثیر دانش، جایگاهی ویژه دارد؛ میراثی که حفظ آن نیازمند ثبت اسناد، نگهداری تجهیزات، توجه به خاطرات پیشکسوتان و آشنایی نسل جدید با فنون گذشته است و نیازمند موزه است.