ترویج هوش مصنوعی در ترکیه و چرایی رشد شتابان آن

تازه‌ترین گزارش موسسه آمار ترکیه (TÜİK)، نشان می‌دهد که تنها ظرف یک سال، استفاده از هوش مصنوعی در میان شهروندان و بنگاه‌های اقتصادی ترکیه طی یک سال تقریباً دو برابر شده است. با این حال، متخصصین می‌گویند: ترویج استفاده یک موضوع است و اثرگذاری مثبت و کارآیی موثر بحثی دیگر.

چرا که ترکیه در ترویج سریع و شتابان هوش مصنوعی، با چنین چالش پیچیده‌ای روبروست: استفاده شخصی از ابزارهای هوش مصنوعی در میان طیف‌های گسترده‌ای از شهروندان عادی با سرعت گسترش یافته، در حالی‌که نفوذ این فناوری در شرکت‌ها هنوز محدود است. علاوه بر این، موضوعاتی همچون شکاف نسلی و تحصیلی قابل‌توجه است و کمبود تخصص، ابهام حقوقی و نگرانی درباره اطلاعات خصوصی، از موانع مهم گسترش آن به شمار می‌روند.

پشت پرده رشد شتابان گزارش موسسه آمار ترکیه حاکی از این است که در سال 2025 میلادی فقط 19.2 درصد از شهروندان این کشور به دنبال استفاده از هوش مصنوعی مولد بودند. ولی در سال 2026 میلادی، این رقم به 37.6 درصد رسیده که حاکی از یک رشد سریع 96 درصدی است.

در بنگاه‌های اقتصادی ترکیه در سال 2025 میلادی استفاده از هوش مصنوعی در حد 7.5 درصد بود و در سال جاری میلادی به 14 درصد رسیده و در این بخش نیز شاهد رشدی نزدیک به 100 درصد هستیم. به گفته کارشناسان، برای افراد و شهروندان عادی، شاخص مورد سنجش استفاده آگاهانه و هدفمند از هوش مصنوعی مولد برای تولید محتواست؛ مانند متن، تصویر، ویدئو، موسیقی یا کُد.

ولی برای بنگاه‌ها، شاخص گسترده‌تر است و استفاده از هر نوع فناوری هوش مصنوعی، از تحلیل داده و تشخیص تصویر گرفته تا تولید محتوا و خودکارسازی فرایندها را دربرمی‌گیرد. در یک ارزیابی کلی می‌توان گفت: هوش مصنوعی در ترکیه از یک فناوری دارای کاربرد سطح محدود به متخصصان، به ابزاری تبدیل شده که بخش بزرگی از جامعه با آن آشنا شده یا از آن استفاده می‌کند.

ولی این رشد در استفاده فردی، هنوز به همان اندازه در ساختار تولید و کسب‌وکار جا نیفتاده است. طیف سنی کاربران هوش مصنوعی در ترکیه یکی از نکات مهم گزارش موسسه آمار ترکیه درباره میزان توسعه هوش مصنوعی در این کشور، توجه به تفاوت‌های سنی و فاکتورهای سنی است.

تفاوت استفاده از هوش مصنوعی بر اساس سن و تحصیلات در این گزارش جالب توجه است و اعداد و ارقام مربوط به سال 2026 میلادی نشان می‌دهد: در گروه سنی 16 تا 24 سال، 65 درصد از شهروندان ترکیه کاربر هوش مصنوعی هستند. اما در گروه 25 تا 34 ساله این میزان به 56 درصد می‌رسد، در بین 35 ساله‌ها تا 44 ساله روی عدد 38 درصد ثابت می‌ماند، در جمعیت 45 تا 54 ساله در حد 20 درصد است، در طیف سنی 55 تا 64 سال به سختی به 10 درصد می‌رسد و در طیف سنی 65 تا 74 ساله‌ها، تنها 5 درصد از شهروندان ترکیه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.

این آمار نشان دهنده یک شکاف نسلی است و کارشناسان روی این موضوع انگشت می‌گذارند که چنین روندی، با پیامدهای فکری – فرهنگی و تاثیر بر سبک زندگی، منجر به افزایش شکاف نسلی خواهد شد. فاصله میان جوان‌ترین و مسن‌ترین گروه حدود 60 واحد درصد است.

این شکاف فقط به میزان آشنایی با فناوری مربوط نیست؛ می‌تواند به نوع تحصیل، مشاغل، نیازهای روزمره، دسترسی به آموزش و اعتماد به ابزارهای دیجیتال هم مربوط باشد. البته نباید از این داده‌ها نتیجه گرفت که همه جوانان استفاده ماهرانه‌ای دارند یا همه افراد مسن در استفاده از هوش مصنوعی ناتوان‌اند.

آمار مزبور، فقط ترویج استفاده را نشان می‌دهد، نه کیفیت استفاده یا توانایی ارزیابی پاسخ‌ها. بررسی‌ها نشان داده که استفاده از هوش مصنوعی در بین شهروندان ترکیه بر اساس میزان تحصیلات به شرح زیر است: افراد دارای تحصیلات عالی 63 درصد.

افراد دارای تحصیلات دبیرستان و هنرستان 45 درصد. راهنمایی 35 درصد.

ابتدایی و سواد خواندن و نوشتن 9 درصد. فاصله میان فارغ‌التحصیلان آموزش عالی و افراد دارای تحصیلات ابتدایی بیش از 54 واحد درصد است.

این تفاوت ممکن است به مهارت‌های دیجیتال، نوع شغل، دسترسی به ابزارها و فرصت‌های آموزشی مربوط باشد؛ اما آمار توصیفی به‌تنهایی علت را مشخص نمی‌کند. این موضوع از نظر سیاست‌گذاری اهمیت زیادی دارد: اگر هوش مصنوعی به ابزاری برای افزایش بهره‌وری و دسترسی به دانش تبدیل شود، افرادی که از قبل آموزش و مهارت بیشتری دارند ممکن است سریع‌تر از دیگران از آن بهره ببرند.

در نتیجه، فناوری‌ای که ظرفیت کاهش نابرابری دارد، ممکن است در صورت توزیع نامتوازن آموزش، شکاف‌های موجود را تشدید کند. در سال 2026 میلادی استفاده از هوش مصنوعی مولد در ترکیه و در میان زنان 38٫1 درصد و در میان مردان 37٫2 درصد گزارش شده و تبعیض و فاصله قابل توجهی در این بخش مشاهده نمی‌شود.

از حیث نوع و مقصود استفاده نیز، 86 درصد از مردان و 87 درصد از زنان به قصد استفاده شخصی هوش مصنوعی را به کار می‌گیرند، استفاده شغلی در مردان 43 درصد و در زنان 31 درصد است، استفاده در آموزش رسمی نزد مردان در حد 29 درصد و نزد زنان در سطح 36 درصد است. بر اساس آمار سال 2026، در میان کسانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند: امور شخصی و روزمره (پرسش‌وپاسخ، کسب اطلاعات و کارهای شخصی): 86.4 درصد.

فعالیت‌های شغلی (کمک به انجام وظایف کاری): 37.3 درصد. آموزش رسمی (کمک به یادگیری در چارچوب آموزش رسمی): 32.6 درصد.

در گزارش سال 2025، دلایل افرادی که از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کردن به این شکل بود: - 63٫3 درصد گفتند به آن نیاز ندارند. - 18٫7 درصد نمی‌دانستند چگونه از آن استفاده کنند.

- 12٫4 درصد از وجود این فناوری آگاه نبودند. - 5٫5 درصد نگرانی‌های امنیتی یا حریم خصوصی را مطرح کردند.

در بخش کاربری هوش مصنوعی در شرکت‌ها، اندازه شرکت، عامل مهمی است. به نحوی که در شرکت‌های دارای 10 تا 49 کارمند، سطح استفاده 13 درصد است، در شرکت‌های دارای 50 تا 249 کارمند به 17 درصد می‌رسد و در شرکت‌هایی که دارای 250 کارمند یا بالاتر هستند، سطح استفاده از هوش مصنوعی به 37 درصد می‌رسد.

صنایع پیشتاز در استفاده از هوش مصنوعی در ترکیه، عبارتند از: مخابرات، برنامه‌نویسی و فناوری اطلاعات 64 درصد، رسانه و تولید محتوا 57 درصد، تعمیرات رایانه و تجهیزات ارتباطی 33 درصد. این تابلو نشان می‌دهد که ترویج هوش مصنوعی در تولید صنعتی، ساخت‌وساز، کشاورزی، حمل‌ونقل و خدمات عمومی در ترکیه، کمتر است.

مدیران شرکت‌ها در پاسخ به سوالاتی درباره موانع استفاده از هوش مصنوعی، به این موارد اشاره کرده‌اند: کمبود تخصص مرتبط 72 درصد، نامشخص بودن پیامدهای حقوقی و مسئولیت 66 درصد، نگرانی درباره حفاظت از داده و حریم خصوصی 66 درصد، ناسازگاری تجهیزات، نرم‌افزار یا سامانه‌ها 65 درصد، هزینه بالا 65 درصد، کمبود یا کیفیتِ نامناسبِ داده 57 درصد و ملاحظات اخلاقی 48 درصد. مهمت رمضان ییلدیزگورور و گلچین سلمان از دانشگاهیان ترکیه که درباره ترویج استفاده از هوش مصنوعی در محیط دانشگاهی ترکیه تحقیق کرده‌اند، معتقدند که «دانشگاهیان عموماً نگرشی مثبت به هوش مصنوعی دارند.

ولی نگرانی درباره خطاهای ساختگی، سوگیری، سرقت علمی، وابستگی بیش از حد و کاهش مهارت‌های انسانی وجود دارد و در عین حال، هزینه ابزارهای پولی و ابهام درباره استفاده اخلاقی نیز از موانع‌اند». این موضوع در حالی مطرح شده که یکی از چالش‌های مهم استفاده از هوش مصنوعی در ترکیه، ریشه در بی‌اعتنایی به موضوع مهم راستی آزمایی دارد.

در یک تحقیقات گسترده در ترکیه و در سال 2026 میلادی که تجارب 22 هزار و 502 کاربر اینترنت 16 تا 74 ساله را بررسی کرده، نتایج نشان داده که 48 درصد از افراد، حاضر نشده‌اند درباره اطلاعات مشکوک و باورنکردنی، دست به تحقیق و راستی آزمایی بزنند.