استفاده از هوش مصنوعی در بهره‌وری و مدیریت موقوفات

اولین همایش هوشمندسازی و مهندسی وقف در مرکز همایش‌های پردیس فنی و مهندسی شهید عباسپور دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد و طی آن، دانشجویان و پژوهشگران، دستاوردهای یک سال و نیم پژوهش خود را در حوزه بنیاد عمران و توسعه موقوفات کشور ارائه کردند. این همایش با هدف بررسی راهکارهای نوین مدیریت و مهندسی وقف، موضوعاتی همچون ساختارسازی و ارزیابی عملکرد در سازمان‌های خیریه، تحلیل فرایندهای سازمانی، طراحی شاخص‌های کلیدی عملکرد، شناسایی و اولویت‌بندی ریسک پروژه‌های عمرانی، طراحی داشبورد مدیریتی مبتنی بر هوش مصنوعی و پیاده‌سازی سامانه یکپارچه مدیریت پروژه را مورد توجه قرار داد.

حجت‌الاسلام سید مهدی خاموشی، رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه، در این همایش ضمن تسلیت شهادت رهبر و شهدای جنگ تحمیلی، با تشریح ویژگی‌های ساختاری موقوفات اظهار کرد: سازمان اوقاف با سازمان‌های متعارف تفاوت دارد؛ چراکه اموال وقفی، اموال شخصی هستند که برای اهداف مشخصی وقف شده‌اند و اداره آن‌ها باید در چارچوب وقف‌نامه و با رعایت نیت واقف صورت گیرد. وی با اشاره به وجود بیش از 223 هزار موقوفه و یک میلیون و 700 هزار رقبه در کشور افزود: حفظ عین موقوفات، افزایش منافع و اجرای نیات واقفان، سه محور اساسی فعالیت سازمان اوقاف است و مدیریت این حجم از دارایی‌ها، نیازمند بهره‌گیری از داده‌های میدانی و ابزارهای نوین مدیریتی است.

رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای تثبیت مالکیت موقوفات گفت: تاکنون 76 درصد اسناد موقوفات به‌صورت تک‌برگ دریافت شده است و تلاش می‌کنیم تا سال آینده این فرایند به صددرصد برسد. همچنین پیگیری دعاوی حقوقی و صیانت از موقوفات از دیگر اقدامات این سازمان است.

خاموشی استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) را از راهکارهای حفاظت از موقوفات برشمرد و بر ضرورت ثبت، پایش و مدیریت دقیق اطلاعات املاک وقفی تأکید کرد. وی با تأکید بر ضرورت تحول دیجیتال در سازمان اوقاف تصریح کرد: در مدیریت هوشمند، سازمان اوقاف باید از ظرفیت فناوری‌های نوین به‌طور گسترده استفاده کند.

در همین راستا، واگذاری فرایند کارشناسی املاک به هوش مصنوعی را دنبال می‌کنیم و معتقدیم این فناوری باید به افزایش بهره‌وری و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری کمک کند. رئیس سازمان اوقاف با اشاره به تنوع موقوفات منفعتی و انتفاعی اظهار کرد: بخشی از موقوفات در حوزه‌هایی مانند آموزش، درمان، کتابخانه‌ها و پژوهشگاه‌ها فعالیت دارند.

بیش از پنج هزار مدرسه وقفی در اختیار آموزش‌وپرورش قرار دارد و سازمان اوقاف آمادگی خود را برای نوسازی مدارس وقفی فرسوده و تحویل مدارس جدید اعلام کرده است. خاموشی همچنین با اشاره به فعالیت‌های سازمان اوقاف در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: توسعه فعالیت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌هایی مانند کاتالیست خودرو و سایر فناوری‌های موردنیاز کشور، با هدف کمک به رفاه مردم و افزایش بهره‌وری دنبال می‌شود.

وی اجرای نیات واقفان را از دیگر زمینه‌های بهره‌گیری از فناوری‌های نوین دانست و افزود: با وجود بیش از 800 نوع نیت در موقوفات، هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل نیازها، شناسایی اولویت‌ها و هدایت دقیق‌تر منابع برای اجرای نیات واقفان نقش مؤثری ایفا کند؛ از جمله در برنامه‌هایی مانند خدمت‌رسانی به زائران اربعین. در پایان این بخش از همایش، از داشبورد عملیاتی موقوفات با هدف تقویت مدیریت فنی و بهره‌گیری مؤثرتر از اطلاعات رونمایی شد.

ریسک پروژه‌های عمرانی اوقاف ساختارمند باشد حجت‌الاسلام سید سبحان بطحائی، مدیرعامل یکی از شرکت‌های اوقاف، نیز در ارائه مقاله خود با عنوان «شناسایی و اولویت‌بندی پروژه‌های عمرانی با رویکرد ارزیابی ساختارمند»، به تشریح ماهیت موقوفات و ضرورت شناسایی نظام‌مند ریسک‌های پروژه‌های عمرانی پرداخت. وی با بیان اینکه موقوفه یک شخصیت حقوقی شکل‌گرفته بر اساس وقف‌نامه است، توضیح داد: موقوفه لزوماً به یک زمین یا ملک محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از دارایی‌ها و رقبات را در بر می‌گیرد که برای بهره‌برداری و تحقق نیت واقف تعریف شده‌اند.

اصل وقف نیز بر حبس مال و استفاده از منافع آن در مسیر تعیین‌شده استوار است و فروش آن، جز در شرایط خاص قانونی، امکان‌پذیر نیست. این مدیر اوقاف با اشاره به همکاری پژوهشی با دانشگاه شهید بهشتی در حوزه بنیاد عمران و توسعه موقوفات کشور گفت: این بنیاد با هدف عمران و آبادانی موقوفات و از طریق ابزارهایی مانند تسهیلات و سرمایه‌گذاری فعالیت می‌کند.

شناسایی ظرفیت‌ها و مشکلات موقوفات و بررسی ریسک‌های پروژه‌های عمرانی، از محورهای این پژوهش است. بطحائی در پایان سخنانش با تأکید بر اینکه ریسک در مدیریت نوین پروژه، مفهومی ساختارمند و قابل‌اندازه‌گیری است، اظهار کرد: برای اولویت‌بندی پروژه‌های عمرانی باید ریسک‌های آن‌ها به‌صورت نظام‌مند شناسایی و ارزیابی شود تا امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر فراهم آید.

در این پژوهش، اطلاعات موردنیاز از طریق پرسش‌نامه گردآوری شده و تلاش شده است با بررسی ابعاد مختلف پروژه‌ها، زمینه مناسبی برای شناسایی و اولویت‌بندی ریسک‌های پروژه‌های عمرانی اوقاف فراهم شود. رعایت استانداردهای مرتبط، از جمله الزامات زیست‌محیطی، نیز در اجرای این پروژه‌ها اهمیت دارد.

ارائه دستاوردهای پژوهشی و بررسی تحول دیجیتال در وقف در بخش دیگر این همایش، دانشجویان و پژوهشگران، نتایج مطالعات موردی خود در حوزه بنیاد عمران و توسعه موقوفات کشور را که حاصل حدود یک سال و نیم پژوهش بود، ارائه کردند. غلامرضا خواجه‌سروی استاد دانشگاه علامه طباطبایی؛ عزیز نجف‌پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی؛ و امین وحیدی‌منفرد، مدیر گروه رشته مهندسی صنایع دانشگاه شهید بهشتی، داوری آثار ارائه‌شده را بر عهده داشتند.

بررسی چگونگی مواجهه سازمان وقف با تحول دیجیتال، طراحی الگوهای نوین مدیریت پروژه و استفاده از داده‌ها و فناوری‌های هوشمند برای ارتقای بهره‌وری، از محورهای اصلی این همایش بود.