آب فروکش کرد، خرابی‌ها ماند / شمال زیر باران
بارش‌های شدید و رگباری در استان‌های مازندران و گیلان موجب طغیان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر و خانه‌ها و وارد آمدن خسارت به بخش‌های مسکونی، کشاورزی و دامداری شد.
باران که بند آمد، تازه معلوم شد چه چیزی باقی مانده است. از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور، بارش‌های شدید و رگباری در بخش‌هایی از مازندران و گیلان، رودخانه‌ها و مسیل‌ها را طغیانی و خانه‌ها و معابر را پر کرد؛ در بابل آب وارد خانه‌ها شد، در زرین‌آباد ساری طغیان رودخانه به خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و تأسیسات روستا خسارت زد و در گیلان، املش با ثبت ۱۴۴ میلی‌متر بارندگی یکی از سنگین‌ترین بارش‌ها را تجربه کرد.
حالا آب فروکش کرده، اما برای مردمی که شب را با نگرانی از بالا آمدن آب گذرانده‌اند، بحران تازه از صبح آغاز شده است؛ صبحی که باید گل‌ولای را از خانه بیرون بریزند، خسارت زمین و دام و وسایل زندگی‌شان را حساب کنند و دوباره زندگی را از زیر آب بیرون بکشند. برخی از آنها چند ساعتی را بدون آب و برق و گاز گذراندند و شوک این آخرین روزهای تابستان، در حالی که گفته شده پاییز پربارشی هم در راه است، اهالی حاشیه دریای خزر را با نگرانی جدید روبه‌رو کرده است.
مردم به هم کمک رساندند باران از شامگاه دوشنبه شروع شد؛ رویدادی آسمانی که که در شمال ایران اتفاق تازه‌ای نیست، اما این بار در فاصله چند ساعت، از یک بارش پاییزیِ زودرس به سیلابی تبدیل شد که خانه، زمین کشاورزی، دامداری و راه‌های ارتباطی مردم را درگیر کرد. صبح سه‌شنبه، وقتی شدت بارش کم شد، انگار ماجرا تازه برای مردم شروع شده بود.
آنها مانده بودند و خانه‌هایی که آب گرفته بود، زمین‌هایی که زیر گل پنهان شده بود و وسایلی که باید یکی‌یکی از زیر آب بیرون کشیده می‌شد. در زرین‌آباد ساری، طغیان رودخانه همجوار روستا به خانه‌های روستایی، سازه‌های دامداری، زمین‌های زراعی و چند خودرو خسارت زد.
در بابل، آب‌گرفتگی شدید در بخش‌هایی از شهر، از جمله هفت‌تن و حسین‌آباد، گزارش شد. در گیلان نیز بارش شدید، معابر شهرها را درگیر کرد و در املش تا صبح سه‌شنبه ۱۴۴ میلی‌متر بارندگی ثبت شد.
«رضا»، مردی حدوداً پنجاه‌ساله از زرین‌آباد ساری، آن شب را با صدای باران به یاد می‌آورد که شبیه همیشه نبود. انگار آسمان طغیان کرده بود: «ابتدا کسی تصور نمی‌کرد بارندگی به سیل تبدیل شود.
باران شمال برای مردم اتفاق غریبی نیست. حتی آن دقایق اولیه مردم شروع کرده بودند به عکس و فیلم گرفتن از آسمان و بارانش.
با توجه به کاهش بارش در سال‌های اخیر، ما هم دیگر وقتی باران می‌آید ذوق می‌کنیم. این روزهای اخیر هم باران باریده بود اما هیچ‌کدامشان شدید نبود.
اما نیمه‌شب، آب از محدوده رودخانه بالاتر آمد و به سمت خانه‌ها حرکت کرد». به گوش «رضا»، صدای باران کم‌کم تبدیل به صدای شدید آب شد: «اول صدای باران بود.
بعد صدای آب را شنیدیم. وقتی رفتم بیرون، دیدم آب از کنار خانه رد می‌شود.
چند دقیقه بعد دیگر از کنار خانه رد نمی‌شد. داشت وارد خانه می‌شد.
من و همسرم به همراه دختر بزرگمان و دوستش که در خانه ما بود ابتدا شوکه شده بودیم. اما سریعا سعی کردیم خودمان را کنترل کنیم.
تلاش کردیم وسیله‌های مهم‌تر را از آب دور کنیم که البته چندان هم موفق نبودیم. سرعت ورود آب بیشتر از فرصتی بود که برای جابه‌جایی وسایل داشتیم».
صبح، وقتی هوا روشن شد، ابعاد خسارت خودش را نشان داد: «گل و لای در حیاط، آسیب به خودرو و زمین‌های کشاورزی و خسارت به بخش‌هایی از تأسیسات روستا از جمله اتفاقاتی بود که صبح که بیدار شدیم آنها را فهمیدیم. برخی هم می‌گفتند اخباری درباره خسارت سیلاب به خانه‌ها، سازه‌های دامداری، زمین‌های کشاورزی و چند خودرو در روستا پخش شده است».
نفیسه، ۲۶ ساله، ساکن شهر نور استان مازندران است. او هم درباره شدت خسارات سیل اخیر، به «شرق» می‌گوید: «داخل کوچه‌ها آب‌گرفتگی شدیدی ایجاد شده بود طوری که نمی‌شد از خانه بیرون رفت.
چند ساعتی زمان برد تا این آب‌گرفنگی رفع شود». او درباره خسارت‌های وارد شده بعد از این باران شدید، ادامه می‌دهد: «برخی از ماشین‌هایی که داخل کوچه پارک شده بودند تا نیمه داخل آب رفتند.
آب سیل به داخل بعضی خانه‌ها که طبقه همکف یا اول بودند هم سرایت کرد و وسایل برقی برخی از آنها آسیب دید». «بهروز اسکندرنیا»، فرماندار ساری که در ساعات اولیه در زرین‌آباد حاضر شد، گفت که برق روستا تا عصر وصل خواهد شد و مشکل شکستگی لوله آب نیز در کوتاه‌ترین زمان برطرف می‌شود.
او همچنین از تأمین آب با تانکر تا بازگشت شبکه آبرسانی به مدار خبر داد. به گفته فرماندار، ارزیابی خسارت توسط کارشناسان بنیاد مسکن انجام می‌شود.
برای رضا اما، اعداد و وعده‌ها بخشی از ماجراست. مسئله اصلی، بازگرداندن خانه به همان وضعی است که پیش از سیل داشت: «شب نمی‌فهمی چه اتفاقی افتاده.
فقط دنبال این هستی که خانواده سالم باشند. صبح که هوا روشن می‌شود، تازه می‌بینی چه چیزی را از دست داده‌ای.
خوشبختانه در این موقعیت‌ها همیشه مردم به همدیگر کمک می‌کنند. ولی راستش را بخواهید ما خیلی به قول مسئولان دل خوش نیستیم».
در شهر بابل استان مازندران هم شدت بارش باران زیاد بود. اگرچه گزارش خرابی و آسیب‌های شدید منتشر نشده است، اما برخی از ساکنان محله‌های هفت‌تن و حسین‌آباد از ورود آب به داخل خانه‌هایشان خبر داده‌اند.
ضمن اینکه آب‌گرفتگی شدید در شهر هم مشکل جدی در رفت‌و‌آمد و حمل‌و‌نقل عمومی ایجاد کرد. «مریم»، از شهروندان بابل توضیح می‌دهد که خانه خودشان خسارتی ندیده است اما حاشیه شهر وخانه‌های بوده‌اند که با مشکل مواجه شدند: «خانه‌ها و آپارتمان‌های داخل شهر مشکلی نداشتند.
اما معابر شهری کاملا قفل شده بود. از طرف دیگر، برخی خانه‌های ضعیف‌تر حاشیه شهر آب به داخل خانه‌شان رفت.
مثلا طبق یکی از اخباری که در کانال‌های خبری شهر منتشر شده بود، یکی از این فضاها انباری بوده که در آن خوراک دام نگهداری می‌شده است و این خوراک تحت تأثیر این بارش شدید کاملا از بین رفته است. چیزی که سرمایه زندگی افرادی را تشکیل می‌داده است».
نگران پاییز هستیم در گیلان، بارندگی شدت زیادی داشت. طبق اعلام محمدعلی ویشکایی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان، از آغاز فعالیت سامانه بارشی تا ساعت ۶:۳۰ صبح سه‌شنبه، بیشترین بارش استان در املش با ۱۴۴ میلی‌متر ثبت شد.
پس از آن، سیاهکل و لنگرود نیز بارش‌های سنگینی داشتند. ویشکایی گفت که از روز قبل هشدار سطح نارنجی به شهرستان‌ها و ستادهای مدیریت بحران ابلاغ شده بود.
در املش گیلان، عملا زمین زیر لایه سنگینی از گل پنهان شده بود. «سارا» که خودش تهران زندگی می‌کند و خانواده‌اش در املش هستند، می‌گوید از آن روز همسایه‌ها درگیر برطرف کردن آسیب‌های باران‌اند: «خانواده من و سایر همیسایگان خودشان دست به کار شده‌اند.
یک روز کامل که درگیر بیرون کردن آب از خانه‌ها بودند. حالا هم 24 ساعتی می‌شود که طبق گفت‌وگوهایی که باهم داشتیم، مشغول پاک کردن گل و لای هستند».
او می‌گوید اگرچه خسارت سنگین نیست اما نگرانی برای فصل پرباران آغاز شده است: «می‌گویند پاییز امسال پربارش خواهد بود. از طرف دیگر پوشش گیاهی در شمال ایران به شدت سست شده است و ما نگران هستیم که این باران‌های فصلی تبدیل به سیل جدی شود و خسارت و تلفات به بار آورد.
به نظرم مسئولان باید از همین حالا به فکر امسال و خطراتش باشند». مدیریت بحران گیلان نیز اعلام کرده است نیروهای امدادی، آتش‌نشانی و شهرداری برای تخلیه آب وارد عمل شده‌اند و از مردم خواستند برای تسریع عملیات، از ترددهای غیرضروری خودداری کنند.
چند ساعت بعد، ویشکایی اعلام کرد آب‌گرفتگی معابر شهرهای استان در حال برطرف شدن است و تردد در مسیرهای شهری به وضعیت عادی بازگشته است. به گفته او، در برخی مناطق رشت، عملیات تخلیه آب تا بامداد ادامه داشت و مسیرها پس از فروکش کردن سیلاب باز شدند.
در ساری نیز، فرماندار شهرستان از حضور نیروهای خدمات‌رسان در زرین‌آباد، تأمین آب با تانکر و تلاش برای بازگرداندن برق و آب خبر داد. او همچنین گفت ارزیابی خسارت در کوتاه‌ترین زمان انجام خواهد شد.
در گیلان، مدیرکل مدیریت بحران استانداری بر مبنای هشدار سطح نارنجی از آماده‌باش شهرستان‌ها خبر داد و گفت با فروکش کردن آب و فعالیت نیروهای امدادی، مسیرهای شهری به وضعیت عادی بازگشته‌اند. در بابل هم عملیات رفع آب‌گرفتگی منازل و معابر از صبح روز گذشته آغاز شد و مدیران شهری برای بازگرداندن شرایط عادی در مناطق آسیب‌دیده حضور پیدا کردند.
سه روایت رسمی، در کنار سه روایت مردمی، تصویری دوگانه از این حادثه به دست می‌دهد: از نگاه مسئولان، مسئله اصلی مدیریت بحران، تخلیه آب، بازگرداندن خدمات و ارزیابی خسارت است؛ از نگاه مردم، اما بحران تازه زمانی آغاز می‌شود که آب فروکش می‌کند. چرا سیل و خشکسالی همزمان می‌شوند؟
در همین شرایط، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی گفته است که این بارش‌ها در تضاد با خشکسالی که گریبان کشور را گرفته نیست: «خشکسالی و ترسالی پدیده‌هایی هستند که در ایران سابقه داشته‌اند، اما تغییر اقلیم باعث شده تعداد و گستره دوره‌های خشکسالی افزایش پیدا کند. به گفته او، در کنار کاهش بارش، افزایش دما نیز نقش مهمی دارد؛ چرا که هرچه دما بالاتر برود، تبخیر افزایش پیدا می‌کند و آبی که از طریق بارش وارد محیط شده، سریع‌تر از دست می‌رود.
بنابراین حتی یک بارش سنگین و سیل‌آسا هم الزاماً نمی‌تواند به معنای جبران خشکسالی باشد. ممکن است در فاصله کوتاهی حجم زیادی آب وارد یک منطقه شود، اما به دلیل شدت بارش، فرصت کافی برای نفوذ آن به خاک و تغذیه منابع زیرزمینی وجود نداشته باشد و بخش زیادی از آب به رواناب تبدیل شود.
همین اتفاق می‌تواند در شمال کشور، جایی که در روزهای اخیر بارش‌های شدید رخ داده، به شکل سیلاب خود را نشان دهد؛ در حالی که در بخش‌های وسیعی از کشور همچنان بحران کم‌آبی پابرجاست». شاید مهم‌ترین نکته در این میان همین باشد که سیلاب را نباید با تأمین منابع آب یکی دانست.
وظیفه می‌گوید: «سال‌هاست برداشت از منابع آبی ادامه داشته و منابع آب زیرزمینی به‌شدت تخلیه شده‌اند. او با اشاره به آمار وزارت نیرو از برداشت حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی می‌گوید حتی چند سال بارش نرمال نیز ممکن است نتواند بخش مهمی از این کسری انباشته را جبران کند.
به این ترتیب، تناقض ظاهری میان «خشکسالی» و «سیلاب» در واقع تناقض نیست. ممکن است در یک نقطه، در چند ساعت یا چند روز، حجم بسیار زیادی بارش دریافت شود و همزمان در نقطه‌ای دیگر، منابع آب زیرزمینی، سدها و ذخایر آبی همچنان با کسری جدی روبه‌رو باشند».
باران شدید اگر فرصت نفوذ به زمین پیدا نکند، می‌تواند به‌جای آنکه به ذخیره آب تبدیل شود، از مسیر رودخانه‌ها و رواناب‌ها خارج شود و خسارت ایجاد کند. اتفاقی که شاهد آن بودیم: «به همین دلیل، همان آسمانی که برای ساعاتی شمال کشور را گرفتار سیلاب می‌کند، لزوماً نمی‌تواند بحران آب مناطق خشک و مرکزی ایران را حل کند.
در واقع، مسئله اصلی فقط «چقدر باران می‌بارد» نیست؛ بلکه بارش چه زمانی، با چه شدتی، در کجا و بر روی چه نوع زمینی اتفاق می‌افتد نیز اهمیت دارد. تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش نفوذپذیری خاک و دخالت‌های انسانی، همگی باعث شده‌اند فاصله میان بارش و تأمین واقعی آب بیشتر شود؛ پدیده‌ای که سیلاب‌های اخیر شمال کشور بار دیگر آن را به نمایش گذاشته‌اند».