مرکز تدوین متون حوزه بازسازی کتب درسی و پاسخ به نیاز رشته‌های تخصصی را دنبال می‌کند

مصطفی کاویانی در نشست خبری که امروز یکشنبه ۱۵ شهریور برگزار شد، اظهار کرد: اهمیت یافتن مأموریت تأسیس مرکز تدوین، بیش از هر چیز مرهون سفری بود که امام شهید به قم تشریف آوردند و در صحن مدرسه فیضیه سخنرانی خود را بیان داشتند؛ در میانه آن سخنرانی، یکی از بخش‌های مهم به وضعیت متون درسی و وضعیت تحصیلی طلاب در حوزه اختصاص داشت و حتی ایشان نام برخی از کتاب‌ها را نیز بر زبان آوردند. مسئول مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزه‌های علمیه با بیان اینکه مرکز تدوین متون حوزه در سال ۷۶ تأسیس شد، تصریح کرد: پیش از آن فرمایش، در شورای عالی و مرکز مدیریت حوزه احتمال اصلاح کتاب‌های درسی مطرح بود، اما تأکید و مطالبه رهبر شهید این موضوع را جدی‌تر کرد و اراده مسئولان متون درسی حوزه را برای اصلاح این وضعیت بیش از پیش برانگیخت.

وی با بیان اینکه در دوره‌های ابتدایی، تمرکز بیشتر بر طراحی مدلی برای تولید کتاب درسی بود که هم با اقتضائات روز همخوانی داشته باشد و هم سنت‌های حوزوی را حفظ کند، ادامه داد: در آن دوره توجه مسئولان تدوین عمدتاً معطوف به ساخت مدل‌ها یا ماکت‌هایی از کتاب درسی بود که نشان دهد این تناسب میان نیازهای روز و اقتضائات جدید آموزشی از یک سو و بهره‌مندی از سنت‌های حوزوی از سوی دیگر برقرار است؛ این کتاب‌ها چندان مورد استفاده قرار نگرفتند، زیرا نگاه به آنها بیشتر ماکتی و مدلی بود. کاویانی با بیان اینکه در دهه ۹۰، از حدود سال ۹۱ تا پایان این دهه، مرکز تدوین یکی از پربارترین و فعال‌ترین دوره‌های تألیف و تدوین کتاب درسی را تجربه کرد، عنوان کرد: در این دوره مجموعه‌ای ۸ جلدی در حوزه معارف و عقاید کار شد، ۸ جلد کتاب درسی اخلاق تولید شد، در ادبیات و مباحث فقهی نیز آثاری تدوین شد و در برخی دانش‌ها مانند حدیث نیز کتاب‌هایی به تفصیل فراهم آمد؛ برخی از این کتاب‌ها همچنان به عنوان کتاب درسی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

وی ادامه داد: با آمدن آیت‌الله اعرافی به مدیریت حوزه علمیه، صفحه جدیدی از مأموریت برای مرکز تدوین گشوده شد؛ نقطه شروع، تلاشی بود که در معاونت آموزش آغاز شد و به توسعه قابل توجه دانش‌های حوزوی و درخت‌واره آنها در دوره مدیریت وی انجامید. مسئول مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزه‌های علمیه بیان کرد: برای نمونه، نزدیک به ۴۰۰ عنوان رشته، رویکرد یا گرایش در دانش‌های حوزوی طراحی شده است.

بخشی از این رشته‌ها علوم حوزوی مرسوم مانند منطق، فلسفه، تفسیر و ادبیات عرب را شامل می‌شود و بخش قابل توجهی نیز به علوم انسانی با رویکرد اسلامی اختصاص یافته است؛ به گونه‌ای که اکنون در این عرصه رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، مدیریت و اقتصاد با همان رویکرد اسلامی داریم. راه‌اندازی مراکز تخصصی در حوزه کمک شایانی به اجرایی و عملیاتی شدن این رشته‌ها کرد.

وی افزود: مراکز تخصصی در قم و سایر استان‌ها به همت مدیران استانی راه‌اندازی شدند و ظرفیتی فراهم شد تا رشته‌هایی که طرح آنها طراحی و سرفصل‌های آموزشی‌شان تنظیم شده بود، وارد محیط آموزشی شوند و امکان جذب و تربیت طلبه در آنها فراهم شود؛ همه این تحولات، ضرورت تولید محتوای آموزشی را برای ما ایجاد می‌کند. کاویانی تصریح کرد: بنابراین ما با دو جبهه جدی و جدید روبه‌رو بودیم؛ نخست، بازسازی متون درسی مرسوم حوزوی که جریان عمومی فراگیری از پایه اول تا پایه دهم را در بر می‌گیرد و دوم، فرصتی که در درخت‌واره دانش‌های حوزوی فراهم شده است و رشته‌های تخصصی، مراکز تخصصی و مؤسسات آموزش عالی برگزارکننده این دوره‌ها نیازمند متن آموزشی هستند.

این شاید پررنگ‌ترین بخش فعالیت مرکز تدوین در دوره جدید باشد. وی با بیان اینکه در برنامه آموزشی حوزه چیزی تحت عنوان «دروس اقتضایی» داریم، ادامه داد: درس اقتضایی عنوان درسی است که به صلاحدید مدیریت استان یا واحد آموزشی و بر اساس نیاز طلاب تعیین می‌شود.

این نیاز از اقتضائات منطقه‌ای که طلاب در آن تحصیل می‌کنند شکل می‌گیرد و گذراندن این درس نیز بر اساس تصمیم مدیریت آموزشی آن منطقه الزامی می‌شود. وی افزود: در نظام آموزشی حوزوی معمولاً طلاب در مدارس علمیه متمرکز می‌شوند و در طول دوران تحصیل ۹ ماهه خود، در پاییز و زمستان و بخشی از بهار و تابستان، دروس اصلی را می‌گذرانند.

یک فرصت تابستانه هم دارند که اخیراً دوباره با همت افراد معاونت آموزش، به عنوان یک فرصت آموزشی جدی تعریف شده است؛ معمولاً مدارس، طلاب را به اردو می‌برند و در مناطقی که امکان برگزاری اردوی تابستانه وجود دارد، دوره‌های آموزشی فوق‌برنامه برگزار می‌شود. مسئول مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزه‌های علمیه با بیان اینکه در حوزه دروس اقتضایی، ۷ محور فعال داریم، گفت: یکی از این محورها، فضای مجازی و فناوری‌هاست که از هوش مصنوعی تا سواد رسانه و مهارت‌های مرتبط با فناوری‌های پژوهشی و آموزشی را در بر می‌گیرد.

در این محور ۳ کتاب داریم که یکی از آن‌ها آماده است و امسال با عنوان سواد رسانه منتشر می‌شود و مباحث آن واقعاً جدی است. محور دیگر، مباحث مربوط به مسائل اجتماعی و ضرورت آشنایی طلاب با این مسائل و آگاهی آن‌ها نسبت به مخاطرات اجتماعی است.

وی افزود: بخش قابل توجهی از طلاب فرصت‌های تبلیغی دارند و حضور آن‌ها در فضای تبلیغی اقتضا می‌کند که نسبت به برخی مسائل اجتماعی آگاهانه عمل کنند. در حوزه آسیب‌های اجتماعی، به‌خصوص مسائل زنان، اکنون یک درسنامه داریم که هدف آن آموزش عموم طلاب، به‌ویژه طلابی است که در فرصت‌های تبلیغی فعالیت می‌کنند.

کاویانی با بیان اینکه ما دارای دو برنامه اصلی شامل دروس عمومی حوزوی و دروس متأثر از رشته‌ها هستیم و اکنون فضای جدیدی نیز تحت عنوان دروس اقتضایی شکل گرفته است، اظهار کرد: در حال حاضر مرکز تدوین تحت راهبری و هدایت آیت‌الله اعرافی، مسئولیت جدی تولید محتوای آموزشی و تعلیمی در این سه ساحت را بر عهده دارد و محل عرضه این آثار نیز طبیعتاً واحدهای آموزشی و مراکز تخصصی هستند. وی با بیان اینکه اکنون بخش فنی و اجرایی مرکز تدوین، نیروی انسانی جوانی با میانگین سنی حدود ۳۵ تا ۴۰ سال دارد، ادامه داد: این نیروها با مباحث کتاب و فناوری‌های مرتبط با تولید کتاب درسی آشنا هستند و در این زمینه تجربه دارند.

در کنار این ظرفیت اجرایی، مرکز تدوین از پشتیبانی علمی قابل توجهی نیز برخوردار است و حدود ۲۷ یا ۲۸ گروه علمی در حوزه دانش‌های حوزوی با مرکز همکاری دارند. مسئول مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزه‌های علمیه بیان کرد: پژوهشگران در بخش محتوایی، تولیدات علمی را انجام می‌دهند و برای اینکه این تولیدات بتواند در قالب کلاس درسی برای طلاب تازه‌وارد به حوزه قابل ارائه باشد، به فناوری و ابزارهایی نیاز دارد که محتوای تولیدشده را برای عرضه در محیط آموزشی و کلاسی آماده و پخته کند.

وی افزود: همه آثار ما پس از تولید، با هدف تدریس آزمایشی برای استان‌ها ارسال می‌شود. میزهای نقد و بازخوردگیری از کتاب‌های درسی، ظرفیتی است که در بعضی استان‌ها، مثلاً در منطقه شمال‌غرب، شکل گرفته و حدود ۳ سال است که فعال است و آثاری نیز در پی داشته است.

وی ادامه داد: از جمله نتایج این فرایند، رد شدن برخی کتاب‌هاست که سال‌ها به عنوان متن درسی معرفی و استفاده می‌شدند و بر اساس نقدهای اساتید آن منطقه، گروه علمی ما موظف شد آنها را جایگزین کند. کاویانی ادامه داد: در حال حاضر در مرکز تدوین دو مدیریت داریم؛ مدیریت تألیف و ارزیابی که گروه‌های علمی زیرمجموعه آن هستند، به اضافه تیم‌های تدوین و استانداردسازی، و مدیریت تدوین و فناوری آموزشی که بخش آماده‌سازی شکلی و مباحث مربوط به چاپ کتاب را بر عهده دارد.

وی افزود: تلاش‌هایی نیز هم در بحث ترجمه متون درسی آغاز کرده‌ایم. همچنین کارهای آزمایشی در قالب بسته‌های آموزشی دیجیتال انجام داده‌ایم که یکی از آنها یک بسته آموزشی دیجیتال در حوزه درسنامه فقه بوده است.

مسئول مرکز تدوین متون و منابع درسی حوزه‌های علمیه تصریح کرد: ظرفیت‌هایی در حوزه وجود دارد؛ هم از حیث محتوایی و علمی و هم از حیث فنی و توانمندی تکنولوژیک. به نظرم حوزه از این جهت ظرفیت‌های قابل توجهی دارد و می‌تواند بهترین آثار را عرضه کند.