بهره‌برداری از ۳۴ کتابخانه سیار در هفته کتاب کتابخانه عمومی؛ خدمتی فراگیر و در دسترس همه

نشست خبری روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور یکشنبه ۱۷ آبان در کتابخانه مرکزی پارک شهر برگزارشد. این نشست آزاده نظربلند دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، محمد خلج مشاور دبیرکل نهاد و سیامک محبوب دبیر جشنواره همخوان حضور داشتند. نظربلند در مرور اقدامات نهاد کتابخانه‌های عمومی از دی ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۵ توضیح داد: جهت‌گیری کلی نهاد در این سال‌ها را می‌توان در یک گزاره «گذار الگوی کتابخانه‌ محور به الگوی جامعه محور» تعریف کرد.

این تغییر در چهار مسیر عملی شد، ابتدا مناطق محروم و کم برخوردار را در اولویت برای توسعه کتابخانه‌ قرار دادیم. مسیر دوم رایگان‌سازی دسترسی به اطلاعات بود، عضویت سراسری را تعریف کردیم که در آن یک نفر با عضویت در یک کتابخانه‌ عمومی می‌تواند از تمام کتابخانه‌ها استفاده کند. او ادامه داد: تلاش کردیم گردش امکانات و خدمات را جایگزین تجمع آنها در یک مکان قرار دهیم، برای همین کتابخانه‌های سیار فعالیت خود را بیش از گذشته کردند.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی با اشاره به طرح‌هایی مانند پست کتاب برای دسترسی مناطق محروم به کتاب، اعلام کرد: نهاد کتابخانه‌های عمومی در چهارهزار و ۴۸۶ نقطه خدمت ارائه می‌دهد، که این فضا در مجموع زیربنایی بالغ بر یک و نیم میلیون متر مربع دارد، ۷۲ درصد این مناطق در شهر و ۲۸ درصد در روستاها است. نظر بلند با اشاره به آغاز به کار ۳۴ کتابخانه سیار همزمان با سی‌وچهارمین هفته کتاب گفت: این کتابخانه‌ها به ۲۵ استان خدمات ارائه خواهند داد، تلاش می‌کنیم تا پایان سال ۱۰ دستگاه دیگر به آنها اضافه کنیم. نهاد مسئولیت مستقیم ساخت بنای کتابخانه‌ها را ندارد نظربلند با اشاره به اینکه در نتیجه افزایش ظرفیت نهاد کتابخانه‌های عمومی حدود ۳۵۰ نقطه خدمت جدید تحت پوشش قرار می‌گیرد، افزود: در حال حاضر ۳۱۰ پروژه نیمه‌تمام کتابخانه عمومی در کشور وجود دارد که مجموع زیربنای آن‌ها از ۳۰۰ هزار مترمربع فراتر می‌رود.

تکمیل این حجم از پروژه‌ها فراتر از توان نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور است. نهاد متولی بهره‌برداری از کتابخانه‌هاست و مسئولیت مستقیم ساخت این فضاها را بر عهده ندارد. دستگاه‌هایی مانند وزارت راه و شهرسازی، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها و سایر مجموعه‌ها ساختمان کتابخانه‌ها را احداث می‌کنند و سپس برای بهره‌برداری در اختیار نهاد قرار می‌دهند.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی با اشاره به اقداماتی که برای تاسیس کتابخانه‌ مرکزی اراک انجام شده است، ادامه داد: این کتابخانه با زیربنای بیش از ۱۸ هزار مترمربع در مرحله تجهیز قرار دارد و امیدواریم در آینده نزدیک افتتاح شود. کتابخانه مرکزی اراک از نظر وسعت و تنوع خدمات، یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های کتابخانه عمومی کشور خواهد بود و در طراحی آن تلاش شده از الگوهای روز مدیریت کتابخانه‌های عمومی استفاده شود. او با تاکید بر تغییر شیوه تامین کتاب برای کتابخانه‌های عمومی توضیح داد: یکی از رویکردهای مهم ما، حرکت از خرید و انباشت منابع به سمت تأمین کتاب براساس نیاز واقعی مخاطبان است.

در شیوه جدید، کتابداران با توجه به درخواست اعضا و فهرست نیازهای ثبت‌شده، در انتخاب و خرید منابع مشارکت می‌کنند. هدف این است که کتاب‌هایی وارد کتابخانه شوند که واقعاً مورد نیاز مراجعه‌کنندگان باشند و بیشتر خوانده شوند. توسعه عضویت سراسری، ایجاد بسترهای جدید خدمات‌رسانی نظربلند با اشاره به اجرای طرحی تاک (تو انتخاب کن) توضیح داد: در این طرح، مراجعه‌کننده می‌تواند کتاب مورد نظر خود را که در قفسه کتابخانه وجود ندارد، به کتابدار معرفی کند تا درخواست او در فرایند خرید منابع مورد توجه قرار گیرد.

او در توضیح طرح «شهرزاد» برای خرید منابع حوزه ادبیات داستانی گفت: این طرح با استقبال قابل‌توجه مخاطبان روبه‌رو شد و توانست زمینه حضور بیشتر علاقه‌مندان، به‌ویژه بانوان، را در کتابخانه‌های عمومی فراهم کند. نظربلند در توضیح استقبال از کتاب‌های خریداری‌شده در این طرح گفت: در برخی کتابخانه‌ها، کتاب‌های جدید پیش از آنکه به قفسه برسند، از روی میز امانت به دست مخاطبان سپرده می‌شدند و بارها میان اعضا به گردش درمی‌آمدند. متاسفانه در سال‌های گذشته، تامین و خرید کتاب برای کتابخانه‌های عمومی با وقفه‌هایی روبه‌رو بوده و در این حوزه با نوعی عقب‌ماندگی انباشته مواجه هستیم.

نظربلند در تشریح آمار تامین و استفاده از منابع اظهار کرد: طی ۲۲ ماه گذشته بیش از دو میلیون و ۳۶۶ هزار نسخه کتاب به کتابخانه‌های عمومی کشور ارسال شده و بیش از ۵۵ میلیون نسخه کتاب نیز به امانت رفته است. او درباره اقدامات نهاد در حوزه فناوری اطلاعات توضیح داد: توسعه عضویت سراسری، ایجاد بسترهای جدید خدمات‌رسانی و تقویت زیرساخت‌های دیجیتال از دیگر محورهای فعالیت ما بوده است. دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از طراحی سامانه‌ای با عنوان «هفت‌خان» خبر داد و افزود: این سامانه با هدف تجمیع خدمات و محتوای تولیدشده در کتابخانه‌های عمومی طراحی شده و بستری برای دسترسی به بخشی از خدمات و تولیدات فرهنگی نهاد فراهم کرده است.

دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در بخش دیگری از گزارش خود از تاسیس بیش از ۷۰ کتابخانه جدید با مجموع زیربنای افزون بر ۲۵ هزار مترمربع طی ۲۲ ماه گذشته خبر داد و افزود: در کنار توسعه فضاهای جدید، بازسازی کتابخانه‌های آسیب‌دیده در جریان جنگ نیز دنبال شده است. حدود ۶۴ کتابخانه در جریان حملات جنگی آسیب دیده‌اند و تعدادی از مراکز دارای خسارات جزئی یا متوسط، پس از تعمیرات به چرخه خدمت‌رسانی بازگشته‌اند. برای طرح «همخوان» ۹۳۴ پرونده ارسال شد سیامک محبوب معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در ادامه نشست خبری روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار در توضیح دومین دوره نشان «هم‌خوان» گفت: این رویداد که با عنوان جایزه ملی کتابخانه عمومی ایران شناخته می‌شود، از سال گذشته آغاز شده و هدف آن شناسایی و قدردانی از فعالیت‌های جمعی، خلاقانه و اثرگذار کتابداران، فعالان فرهنگی و مجموعه‌های مرتبط با کتاب و کتابخوانی است.

این جایزه در ۱۳ محور برگزار می‌شود، امسال در مجموع ۹۴۳ پرونده از سوی اشخاص حقیقی و حقوقی برای شرکت در این رویداد ارسال شده است. محبوب با بیان اینکه خدمات کتابخانه‌ای به کودکان دارای بیشترین میزان مشارکت است و گفت: در این بخش ۳۶۰ پرونده دریافت شده است. همچنین در حوزه خدمات نوجوانان ۱۳۲ پرونده، سالمندان ۵۰ پرونده و گروه‌های خاص ۷۰ پرونده ثبت شده است.

معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی با تاکید به اهمیت خدمات برون‌کتابخانه‌ای گفت: در این بخش ۱۵۴ پرونده دریافت شده که حدود ۱۶ درصد از کل آثار ارسالی را شامل می‌شود. وی توضیح داد: خدمات برون‌کتابخانه‌ای تنها به فعالیت کتابخانه‌های سیار محدود نیست، بلکه طرح‌هایی مانند پیک کتاب، حضور کتابداران در مدارس و اجرای برنامه‌های فرهنگی در خارج از ساختمان کتابخانه را نیز دربرمی‌گیرد. محبوب با اشاره به روند داوری آثار گفت: پرونده‌های دریافتی در حال بررسی هستند و برگزیدگان دومین دوره نشان هم‌خوان، هم‌زمان با برنامه‌های هفته کتاب معرفی و تقدیر خواهند شد.

او ادامه داد: علاوه بر راه‌اندازی کتابخانه‌های سیار جدید که دبیرکل نهاد به آن اشاره کرد، پنج پروژه تازه کتابخانه‌ای با مجموع زیربنای حدود هزار و ۲۵۰ مترمربع افتتاح خواهد شد. همچنین ۱۰ پروژه بازطراحی‌شده با مجموع مساحت نزدیک به دو هزار و ۲۰۰ مترمربع به بهره‌برداری می‌رسد که هدف از اجرای آن‌ها ارتقای کیفیت فضاهای کتابخانه‌ای و متناسب‌سازی محیط با نیاز مخاطبان است. او با اشاره به رونمایی از سامانه علمی ـ پژوهشی نهاد، توضیح داد: معرفی داشبورد تحلیلی داده‌ها و برگزاری نشست‌های مجازی درباره نقش کتابداران نیز در دستور کار قرار دارد.

برنامه‌های هفته کتاب محدود به رویدادهای ملی نیست، در سطح کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور، بیش از ۲۱ هزار برنامه فرهنگی و ترویجی پیش‌بینی شده است. محبوب افزود: استان‌های فارس، گلستان، اصفهان، همدان و خراسان رضوی بیشترین تعداد برنامه‌های هفته کتاب را تدارک دیده‌اند. گذار از الگوی «کتابخانه‌محور» به «جامعه‌محور» نظربلند در این نشست گزارشی از اقدامات نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در فاصله دی‌ماه 1403 تا آبان‌ماه 1405 ارائه کرد و افزود: جهت‌گیری کلی نهاد در این دوره را می‌توان در گذار از الگوی «کتابخانه‌محور» به الگوی «جامعه‌محور» خلاصه کرد.

تغییر مفهوم «کتابخانه» به «نقطه خدمت» دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در ادامه، به تغییر مفهوم «کتابخانه» و «خدمات کتابخانه‌ای» اشاره کرد و گفت: در مدیریت کتابخانه‌ها، پیش‌تر مفهوم «نقطه دسترسی» یا «اکسس پوینت» مورد استفاده قرار می‌گرفت که در آن، کتابخانه به‌عنوان فضایی ثابت و مکانی مشخص برای ارائه خدمات تعریف می‌شد؛ اما طی چند دهه اخیر، این مفهوم جای خود را به نقطه خدمت داده است. وجود ۴۴۸۶ نقطه خدمت در سراسر کشور؛ رونمایی از ۳۴ کتابخانه سیار در هفته کتاب دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با تشریح سیاست توسعه نقاط خدمت، اظهار کرد: در حال حاضر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور دارای ۴۴۸۶ نقطه خدمت با زیربنایی بالغ بر ۱.۵۱۵.۰۰۰ مترمربع است که از این تعداد، ۳۲۱۴ نقطه خدمت معادل ۷۲ درصد در شهر‌ها و ۱۲۷۲ نقطه خدمت معادل ۲۸ درصد در روستا‌ها مستقر هستند.