تکرار سناریوی کهنه بازگشت افغانستانی‌ها

علیرضا کاظمی مقدم در روزنامه دنیای اقتصاد نوشت: تکرار سناریوی کهنه «طرد شتاب زده و بازگشت مجدد افغان ها»، به اذعان عثمان سالاری، نماینده مجلس، ناکارآمدی برخوردهای هیجانی و مقطعی را اثبات کرد. مساله حضور، رفت و آمد و زیست اتباع کشور افغانستان در ایران، یکی از دیرپاترین، پیچیده ترین و فراگیرترین پدیده های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و امنیت ملی در تاریخ معاصر کشور به شمار می رود.

در طول چند دهه گذشته، ایران همواره به عنوان یکی از اصلی ترین پناه گاه ها و مقاصد مهاجرت نیروی کار و پناهجویان افغانستانی شناخته شده است. با این حال، در ماه های اخیر و همزمان با تحولات شتابان منطقه ای، تشدید سایه سنگین شرایط جنگی و مواجهه با مضایق اقتصادی، موضوع نحوه مواجهه با مهاجران افغان بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه رسانه ها، کارشناسان، افکار عمومی و نهادهای عالی تصمیم گیر قرار گرفته است.

تحلیل واقعیت های میدانی و آمارهای رسمی نشان می دهد که راهکار مواجهه با این مساله کلان، در برخوردهای مقطعی، تصمیم گیری های شتاب زده یا طرد انفعالی خلاصه نمی شود، بلکه حل پایدار و ریشه ای آن در گرو «مدیریت هوشمند، شناسایی دقیق، ساماندهی قانونی و بهره گیری مدبرانه از ظرفیت ها» نهفته است؛ رویکردی هماهنگ که می تواند ضمن صیانت قاطع از مرزها و تضمین انضباط اجتماعی، پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و دینی میان دو ملت را حفظ کرده و نیروی کار انسانی را به شیوه ای هدفمند به نفع منافع ملی هدایت کند. آمارهای تردد بررسی آمارهای رسمی ارائه شده از سوی نهادهای بین المللی و رسانه های داخلی گواه آن است که حجم تردد، بازگشت و اخراج اتباع افغان طی یک سال گذشته به ابعاد کم سابقه ای رسیده است.

بر اساس تازه ترین گزارش یورونیوز در چهارم مهرماه و به نقل از آمارهای کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، از دی ماه تا بیست ودوم شهریورماه سال جاری، در مجموع ۵۲۲هزار و ۲۰۰شهروند افغان از ایران به کشورشان بازگشته اند. بررسی جزئیات این آمار کلان نشان می دهد که ۴۳۹هزار نفر از این افراد، یعنی رقمی معادل ۸۴درصد از کل بازگشت کنندگان، به صورت اجباری و از طریق طرد مرزی بازگردانده شده اند.

داده های ثبت شده توسط سازمان ملل متحد همچنین روشن می سازد که ایران با سهمی بالغ بر ۸۷درصد از کل موارد اخراج ثبت شده به مقصد افغانستان در سال جاری، با فاصله زیادی در صدر کشورهای بازگرداننده اتباع قرار دارد؛ درحالی که سهم پاکستان ۱۳درصد و سهم کشورهایی مانند تاجیکستان بخش بسیار ناچیزی بوده است. در همین راستا، هفدهم مهرماه بخش افغانستان خبرگزاری فارس در گزارشی با استناد به داده های سازمان ملل آورده است که خروج و طرد حدود ۵۰۰هزار مهاجر افغان در سال جاری، رقمی معادل خالی شدن کامل جمعیت یک شهر بزرگ و مرکز استان مانند اراک از سکنه است.

چرخه تکراری رفت و آمد مهاجران این در حالی است که پیش تر نیز مقامات انتظامی و اجرایی کشور از خروج ۱.۸میلیون افغان در سال گذشته خبر داده بودند و در حال حاضر نیز برآورد رسمی دستگاه های مسوول نشان می دهد همچنان حدود یک میلیون مهاجر غیرقانونی در نقاط مختلف کشور حضور دارند که وضعیت آنان نیازمند تعیین تکلیف است. تحلیلگران حوزه مهاجرت با تکیه بر آمار فوق که نشان می دهد حدود ۸۸درصد از اخراج شدگان امسال به صورت غیرقانونی وارد کشور شده بودند، بر این باورند که چرخه تکراری و تداوم یافته «ورود غیرقانونی، دستگیری و طرد مرزی» بدون ایجاد سازوکارهای جامع شناسایی، صدور مدارک هویت محور و مدیریت تقاضای بازار کار، هزینه های فراوانی بر کشور تحمیل کرده است و نمی تواند جایگزین یک مدل مدیریت جامع مهاجرت شود.

به گزارش «ایلنا» محمدصادق معتمدیان روز گذشته گفته است که تعداد دانش آموزان در شهرستان های استان تهران ۱۷ هزار نفر بیشتر شده که ناشی از انتقال شماری از دانش آموزان شهر تهران به شهرستان ها و بازگشت تعدادی از اتباع است. این آمارها شاهدی بر افزایش حضور مجدد اتباع در ایران هستند.

لزوم هدایت ترددها به مسیرهای قانونی هرگونه مدل کارآمد و هوشمند برای ساماندهی مهاجرت، پیش از هر چیز نیازمند تثبیت اقتدار کامل، پایش هوشمند و کنترل حساب شده در تمامی مبادی ورودی و نوار مرزی کشور است. تسلط بر مرزها این امکان را فراهم می سازد تا ترددها از حالت غیرقانونی و پنهانی خارج شوند و به مسیرهای قانونی، شفاف و قابل مدیریت هدایت شوند.

در همین زمینه، سردار علی اکبر جاویدان، فرمانده مرزبانی فراجا، روز ۱۹مهرماه در گفت وگو با صداوسیما با اشاره به گستره وسیع جغرافیایی ایران از آمادگی نیروهای مرزبانی در سراسر ۸هزار کیلومتر مرز آبی، زمینی و رودخانه ای کشور با ۱۵ کشور همسایه خبر داد. به گفته این مقام عالی انتظامی، مرزبانان روزانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰نفر از اتباع غیرمجاز را در مناطق صفر مرزی دستگیر می کنند و بازمی گردانند.

وی همچنین هشدار داد که برخورد با عناصر مسلح یا افرادی که دارای اهداف امنیتی مجرمانه باشند، در مناطق قرمز و شرایط جنگی با قاطعیت کامل و بر اساس مقررات سخت گیرانه نظامی صورت می گیرد. با این وجود، به گزارش رسانه های داخلی، انتشار برخی تصاویر در فضای مجازی طی ماه های اخیر درباره موج های تازه ورود غیرقانونی از مناطق خاص، موجب بروز نگرانی هایی میان شهروندان شده است؛ تا جایی که برخی فعالان حوزه مهاجرین پنجم مهرماه در گفت وگو با انصاف نیوز، خواستار پاسخگویی دقیق تر و افزایش شفافیت دستگاه ها درباره راه های انسداد کامل منافذ غیررسمی شده اند تا فرآیند ورود مهاجران صرفا از مجاری قانونی امکان پذیر باشد.

تاثیر مسائل اقتصادی و اجتماعی بر مهاجرت مجدد تجربه نشان می دهند که طرد شتاب زده و بدون برنامه ریزی اتباع به کشوری که خود با بحران های عمیق اقتصادی دست وپنجه نرم می کند، نه تنها مساله مهاجرت را خاتمه نمی دهد، بلکه سبب بازتولید فقر و شکل گیری چرخه آسیب زای «مهاجرت مجدد» می شود. طلوع نیوز افغانستان در گزارشی در فروردین سال جاری نوشت که شماری از افغان ها به دلیل نبود کار در کشورشان تلاش کرده اند برای کار به طور غیرقانونی وارد ایران شوند؛ اما در مرز به دست پلیس ایران بازداشت و به افغانستان بازگردانده شده اند.

بر اساس ارزیابی های سازمان بین المللی مهاجرت (IOM)، میلیون ها افغان که در سال های اخیر از ایران و پاکستان به کشور خود بازگردانده شده اند، با بحران شدید مسکن، فقدان فرصت های شغلی و عدم دسترسی به خدمات پایه مواجه هستند. بسیاری از این افراد سال ها یا حتی دهه ها در ایران زندگی کرده و فرزندانشان در خاک ایران رشد یافته اند.

از این رو شبکه اجتماعی و اقتصادی انسجام یافته ای در محل بازگشت خود ندارند. داده های این سازمان بین المللی نشان می دهد که نزدیک به ۳۰درصد از بازگشت کنندگان مجبور شده اند پس از بازگشت، بیش از یک بار محل سکونت خود را تغییر دهند که این امر گواهی روشن بر دشواری ادغام مجدد اجتماعی و استمرار سرگردانی اقتصادی آنان است.

کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد نیز در ارزیابی های تحلیلی خود هشدار داده است که اگر زیرساخت های اقتصادی و معیشتی داخل افغانستان توان جذب این جمعیت انبوه را نداشته باشد، بازگشت گسترده ناگزیر به موج های تازه بی ثباتی و تلاش دوباره برای ورود غیرقانونی منجر خواهد شد. بنا به روایت یورونیوز، گزارش های میدانی از ولایت فراه نشان می دهد که کارگران ساده بازگشته از ایران، برای یک روز کار سخت ساختمانی مبلغی در حدود ۱۰۰افغانی دریافت می کنند که یافتن همین مقدار کار نیز به هیچ وجه تضمین شده نیست.

از سوی دیگر، رسانه های بین المللی به تاثیرات بحران اقتصادی و فشارهای تورمی خود ایران بر جابه جایی مهاجران نیز پرداخته اند. گزارش های رویترز حاکی از آن است که کاهش ارزش درآمدهای ریالی سبب شده است حتی برخی از افغان های باسابقه به صورت داوطلبانه تصمیم به ترک ایران بگیرند.

با این حال، برای بخش قابل توجهی از جوانانی که در افغانستان با فقر مطلق روبه رو می شوند، ورود مجدد به بازار کار ایران -حتی از مسیرهای سخت و قاچاق- تنها راه نجات معیشتی خانواده هایشان به شمار می رود. این واقعیت کارشناسان را به این نتیجه می رساند که صدور روادیدهای کاری کوتاه مدت و ضابطه مند کردن نیاز بازار کار ایران، راهکاری بسیار منطقی تر و کارآمدتر از طرد و بازگشت های مداوم غیرقانونی است.

برخوردهای احساسی و تاکید بر مدیریت هوشمندانه در بخش قانون گذاری و سیاستگذاری کشور نیز نگاه های کارشناسانه ای وجود دارد که بر لزوم مدیریت مدبرانه، حفظ سرمایه انسانی و تفکیک میان مهاجران قانون مدار با عناصر مجرم تاکید می کنند. عثمان سالاری، نماینده مردم حوزه انتخابیه تربت جام، تایباد، باخرز و صالح آباد (از شهرهای مهم مرزی شرق کشور)، در گفت وگویی با روزنامه «دنیای اقتصاد» به کالبدشکافی دقیق این پدیده پرداخت.

این نماینده مجلس با قدردانی از آمادگی نیروهای انتظامی گفت: «در حوزه انتخابیه بنده که با کشور افغانستان همجوار است، افرادی که طرد می شوند، غالبا تلاش می کنند مجددا بازگردند؛ اما بنده به ضرس قاطع عرض می کنم که احاطه و اشراف مرزبانی خراسان رضوی بر مرزها واقعا ستودنی و مثال زدنی است. نیروها کاملا مستقر هستند و می توان گفت تقریبا هر کسی که قصد بازگشت غیرقانونی داشته باشد، دستگیر می شود.» وی یادآور شد که روزانه بین ۴ تا ۵هزار نفر با پاسپورت رسمی وارد کشور می شوند.

برخی از این افراد که وارد می شوند، ممکن است که بازنگردند؛ اما مرزبانی بر حدود ۲۰۰کیلومتر مرز در شهرستان های تایباد، تربت جام و صالح آباد تسلط کامل دارد و این افراد را باز می گردانند. افغان ها با فرهنگ ایرانی انس گرفته اند عثمان سالاری با نقد رویکردهای یک جانبه و شتاب زده در طرد تمامی اتباع تصریح کرد: «بسیاری از این افراد کسانی بودند که در ایران متولد شده و با آب و هوای این کشور بزرگ شده اند؛ آنها با فرهنگ ما انس گرفته و خوی و الفت پیدا کرده اند.

طرد ناگهانی این افراد، به گمان بنده ایجاب می کرد که با دقت بیشتری همراه باشد. فردی که پس از انقلاب به ایران آمده، سال های طولانی در این کشور زیسته، فرزندانش در اینجا متولد شده و ازدواج کرده اند، نوعی درهم تنیدگی ایجاد کرده است.

اینکه بخواهید ناگهان او را از این کشور جدا کرده و به جایی بفرستید که صرفا نیاکانش در آنجا متولد شده اند، اقدامی بسیار دشوار و زیان بار برای یک مهاجر است.» افغان ها نیروی کار ماهری هستند وی با تاکید بر نقش مثبت اتباع در تامین نیروی کار مشاغل سخت و خدمات فنی افزود: «با توجه به اینکه این افراد در مشاغل سخت به خوبی فعالیت می کنند و پشتوانه انسانی و نیروی کار ماهری هستند، ایجاب می کرد برخورد متفاوتی صورت گیرد. ما همان زمان هم که مصاحبه کردیم، گفتیم نباید تصمیمات احساسی و هیجانی اتخاذ کرده و آنها را طرد کنیم.

به هر ترتیب، مجلس در این تصمیم مدخلیتی نداشته و این تصمیم برخی از آقایان بوده است. به باور من، باید به شیوه ای هوشمندانه تر و مدبرانه تر اقدام می شد؛ مضاف بر اینکه در جنگ های اخیر، افغانستانی ها با تمام وجود از ایران حمایت کردند.

یعنی زمانی که بحث تهاجم به ایران یا حمله اجنبی مطرح باشد، این غیرت اسلامی و دینی در آنها نیز وجود دارد که در برابر متجاوز ایستادگی کنند.» مگر در ایران مجرم نداریم؟! سالاری همچنین در پاسخ به دغدغه های امنیتی و مقایسه آمار جرم و جنایت مهاجران گفت: «درخصوص وجود افراد بزهکار و مجرم، مگر در خود ایران سالانه چندین میلیون پرونده نداریم؟

بسیاری از اینها ایرانی هستند که تبهکار یا مجرم خطرناک محسوب می شوند. اما در حوزه انتخابیه ما، با قدرت و قاطعیت نظارت می کنند و این نظارت، هوشمندانه و مقتدرانه است؛ هرچند این افرادی که بازمی گردند، واقعا جوانانی مستاصل هستند.» از سمت افغانستان خطری ما را تهدید نمی کند نماینده مردم تربت جام و تایباد در پاسخ به سوال خبرنگار «دنیای اقتصاد» درباره نگرانی های امنیتی در شرایط جنگی فعلی خاطرنشان کرد: «تحلیل شخصی من این است که ما از ناحیه افغانستان، خطری را متوجه ایران نمی دانیم.

تا این لحظه طالبان با ما علیه دشمن آمریکایی و صهیونیستی همسو و همراستا هستند؛ تاکید می کنم تا این لحظه. آنها حتی حاضر به همکاری هستند و رابطه شان بسیار حسنه، مثبت و مساعد است و خودشان نیز اجازه نمی دهند کسی علیه جمهوری اسلامی ایران اقدامی انجام دهد.» مردم افغانستان با ملت ایران همدل هستند وی با اشاره به عمق روابط دو ملت تاکید کرد: «در عین حال، به دلیل اشتراکات تاریخی، فرهنگی، زبانی و دینی، جمهوری اسلامی ایران در میان توده های مردم آنجا نفوذ ویژه ای دارد که واقعا ستودنی است.

من بارها گفته ام که نفوذ معنوی ایران در افغانستان، شاید از داخل خود ایران هم بیشتر باشد؛ این به دلیل استیلا و سیطره معنوی و نفوذی است که در قلوب مردم آنجا وجود دارد. این موضوع واقعا دستاورد نیروهای امنیتی ماست که انصافا عملکرد بسیار خوبی داشته و دارند و ما باید از این ظرفیت استفاده کنیم.»